NEP 2020 (રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ 2020): TET માટે સરળ ભાષામાં વાંચન સામગ્રી (Notes). વાંચીને પછી Quiz આપો. વાંચવા માટે નીચે Read More પર ક્લિક કરો.
🧭
NEP 2020 – રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ
5+3+3+4 માળખું, પાયાનું શિક્ષણ, ભાષા નીતિ, મૂલ્યાંકન, શિક્ષકો, સમાવેશન અને ઉચ્ચ શિક્ષણ – TET માટે મુદ્દાસર
કેવી રીતે વાંચશો? NEP માં
વર્ષ, ઉંમર, ટકા અને સંસ્થાનાં નામ વારંવાર પુછાય છે (29 જુલાઈ 2020,
5+3+3+4, 6% GDP, 50% GER, 2030/2035). ટેબલ અને 🧠 ટ્રીક ખાસ યાદ રાખજો.
યોજનાઓની વિગતો સમય સાથે બદલાય છે – તાજી માહિતી માટે સત્તાવાર સ્રોત
જુઓ.
1📌 NEP 2020 એક નજરે▶
| મુદ્દો | માહિતી |
|---|---|
| મંજૂરી | 29 જુલાઈ 2020 – કેન્દ્રીય મંત્રીમંડળ |
| કોની જગ્યાએ | NPE 1986 (1992 માં સુધારેલ) ની જગ્યાએ |
| ત્રીજી શિક્ષણ નીતિ | 1968 (કોઠારી પંચ) → 1986 → 2020 |
| સમિતિના અધ્યક્ષ | ડૉ. કે. કસ્તુરીરંગન (ISRO ના પૂર્વ અધ્યક્ષ) |
| ડ્રાફ્ટ | 31 મે 2019 – કસ્તુરીરંગન સમિતિ |
| મંત્રાલયનું નવું નામ | MHRD → શિક્ષણ મંત્રાલય (Ministry of Education) |
| શિક્ષણ પાછળ ખર્ચ | GDP ના 6% સુધી |
| શાળાનું લક્ષ્ય | 2030 સુધી પૂર્વ-શાળાથી ધોરણ 12 સુધી 100% GER |
| ઉચ્ચ શિક્ષણનું લક્ષ્ય | 2035 સુધી 50% GER |
🧠 યાદ રાખવાની ટ્રીક
2020 ← 1986 ← 1968; કસ્તુરીરંગન = ISRO;
6% GDP, 50% GER (2035), 100% GER (2030).
🃏 જાતે ચકાસો – કાર્ડ પર ટેપ કરો
❓ NEP 2020 કયા વર્ષે મંજૂર?
✅ 29 જુલાઈ 2020
❓ સમિતિના અધ્યક્ષ?
✅ ડૉ. કે. કસ્તુરીરંગન
❓ શિક્ષણ પર GDP નો કેટલો હિસ્સો?
✅ 6%
❓ ઉચ્ચ શિક્ષણ GER લક્ષ્ય?
✅ 50% (2035)
2🧱 નવું માળખું: 5+3+3+4▶
| તબક્કો | ઉંમર | ધોરણ | વર્ષ |
|---|---|---|---|
| પાયાનો (Foundational) | 3–8 વર્ષ | 3 વર્ષ પૂર્વ-પ્રાથમિક/આંગણવાડી + ધોરણ 1–2 | 5 |
| પ્રારંભિક (Preparatory) | 8–11 વર્ષ | ધોરણ 3–5 | 3 |
| માધ્યમિક (Middle) | 11–14 વર્ષ | ધોરણ 6–8 | 3 |
| ઉચ્ચતર (Secondary) | 14–18 વર્ષ | ધોરણ 9–12 | 4 |
- જૂનું માળખું 10+2 હતું; નવું 5+3+3+4.
- હવે 3 વર્ષની ઉંમર થી શાળા-શિક્ષણમાં સમાવેશ (ECCE).
- ધોરણ 9–12 માં વિષયોની પસંદગીમાં લવચીકતા; કલા-વિજ્ઞાન વચ્ચે કડક વિભાજન નહીં.
⚠️ ગૂંચવાશો નહીં
પાયાના તબક્કામાં 3 વર્ષ પૂર્વ-શાળા + 2 વર્ષ (ધોરણ 1–2); ધોરણ 3
થી 5 ‘પ્રારંભિક’ છે – ગૂંચવાશો નહીં.
🧠 યાદ રાખવાની ટ્રીક
5 – 3 – 3 – 4 = 3-8, 8-11, 11-14, 14-18 ઉંમર.
🃏 જાતે ચકાસો – કાર્ડ પર ટેપ કરો
❓ પાયાના તબક્કાની ઉંમર?
✅ 3–8 વર્ષ
❓ ધોરણ 6–8 કયો તબક્કો?
✅ માધ્યમિક (Middle)
❓ ઉચ્ચતર તબક્કો કયા ધોરણ?
✅ 9–12
❓ જૂનું માળખું?
✅ 10+2
3🧸 પાયાનું શિક્ષણ: ECCE અને FLN▶
- ECCE = Early Childhood Care and Education (3–6 વર્ષ) – રમત આધારિત, પ્રવૃત્તિ આધારિત શિક્ષણ.
- આંગણવાડી અને પૂર્વ-પ્રાથમિક ને પ્રાથમિક શાળા સાથે જોડવી.
- NIPUN ભારત (5 જુલાઈ 2021) – દરેક બાળક ધોરણ 3 સુધીમાં પાયાની સાક્ષરતા અને ગણતરી (FLN) મેળવે; લક્ષ્ય વર્ષ 2026-27.
- વિદ્યા પ્રવેશ – ધોરણ 1 માટે 3 મહિનાનું રમત આધારિત શાળા-તૈયારી મોડ્યૂલ.
- જાદુઈ પિટારા – પાયાના તબક્કા માટે રમકડાં અને રમત આધારિત શિક્ષણ-સામગ્રી.
- NCF-FS 2022 – પાયાના તબક્કા માટેનું રાષ્ટ્રીય અભ્યાસક્રમ માળખું.
- નાસ્તો/ભોજન: મધ્યાહ્ન ભોજન સાથે પૌષ્ટિક નાસ્તો આપવાનું સૂચન.
⭐ ખાસ યાદ રાખો
FLN = Foundational Literacy and Numeracy; NIPUN =
National Initiative for Proficiency in Reading with Understanding
and Numeracy.
🧠 યાદ રાખવાની ટ્રીક
NIPUN = FLN, ધોરણ 3, 2026-27.
🃏 જાતે ચકાસો – કાર્ડ પર ટેપ કરો
❓ NIPUN ભારત ક્યારે શરૂ થયું?
✅ 5 જુલાઈ 2021
❓ FLN કયા ધોરણ સુધીમાં?
✅ ધોરણ 3
❓ વિદ્યા પ્રવેશ કેટલા મહિનાનું?
✅ 3 મહિના
❓ ECCE ની ઉંમર?
✅ 3–6 વર્ષ
4🗣️ ભાષા નીતિ▶
| મુદ્દો | જોગવાઈ |
|---|---|
| શિક્ષણનું માધ્યમ | ઓછામાં ઓછા ધોરણ 5 સુધી, શક્ય હોય તો ધોરણ 8 અને તેથી આગળ માતૃભાષા/ઘરની ભાષા/સ્થાનિક ભાષા |
| ત્રિભાષા સૂત્ર | ચાલુ, પણ લવચીક; કોઈ ભાષા ‘થોપવામાં’ નહીં આવે; ત્રણમાંથી બે ભારતીય ભાષાઓ |
| સંસ્કૃત | મુખ્ય પ્રવાહમાં વિકલ્પ તરીકે (ત્રિભાષા સૂત્રમાં પણ) |
| શાસ્ત્રીય અને વિદેશી ભાષાઓ | શાસ્ત્રીય ભાષાઓનો વિકલ્પ; ઉચ્ચતર સ્તરે વિદેશી ભાષાઓ |
| ભારતીય સાંકેતિક ભાષા (ISL) | દેશભરમાં માનકીકરણ; શ્રવણ-વિકલાંગો માટે પાઠ્યપુસ્તકો |
| અનુવાદ | ભારતીય અનુવાદ અને અર્થઘટન સંસ્થા (IITI) સ્થાપવાનું સૂચન |
- દ્વિભાષી શિક્ષણ અને દ્વિભાષી પાઠ્યપુસ્તકોને પ્રોત્સાહન.
- માતૃભાષામાં શીખવાથી સમજ અને શીખવાનું પરિણામ વધુ સારું.
🧠 યાદ રાખવાની ટ્રીક
5 / 8: માતૃભાષા ઓછામાં ઓછી ધોરણ 5 સુધી, શક્ય હોય તો
8 સુધી.
🃏 જાતે ચકાસો – કાર્ડ પર ટેપ કરો
❓ માતૃભાષા ઓછામાં ઓછી ક્યાં સુધી?
✅ ધોરણ 5
❓ શક્ય હોય તો?
✅ ધોરણ 8 અને આગળ
❓ ત્રિભાષા સૂત્રમાં ભારતીય ભાષા?
✅ ત્રણમાંથી બે
❓ ISL નું પૂરું નામ?
✅ Indian Sign Language
5📚 અભ્યાસક્રમ અને શિક્ષણ પદ્ધતિ▶
- અભ્યાસક્રમનો બોજ ઘટાડી મૂળભૂત બાબતો પર ભાર; રટણને બદલે સમજ.
- અનુભવ આધારિત અને પ્રવૃત્તિ આધારિત શિક્ષણ; ચર્ચા, પ્રશ્નો અને વિશ્લેષણ પર ભાર.
- કલા અને રમત-ગમતને અભ્યાસક્રમનો અભિન્ન ભાગ – ‘અભ્યાસેતર’ જેવો કડક ભેદ નહીં.
- વ્યાવસાયિક શિક્ષણ ધોરણ 6 થી શરૂ, ઇન્ટર્નશિપ સાથે.
- બેગલેસ દિવસો – ધોરણ 6–8 માં 10 દિવસ સ્થાનિક કારીગરો સાથે શીખવાની તક.
- કોડિંગ અને ગણનાત્મક વિચારસરણી ધોરણ 6 થી.
- NCF-SE 2023 – શાળા શિક્ષણ માટેનું નવું રાષ્ટ્રીય અભ્યાસક્રમ માળખું.
- સર્વાંગી વિકાસ: જ્ઞાન, કૌશલ્ય, મૂલ્યો અને સામાજિક-ભાવનાત્મક ક્ષમતાઓ.
⭐ ખાસ યાદ રાખો
NEP 2020 માં ‘કોઈ કડક વિભાજન નહીં’: કલા-વિજ્ઞાન,
અભ્યાસ-અભ્યાસેતર, વ્યાવસાયિક-શૈક્ષણિક વચ્ચે.
🃏 જાતે ચકાસો – કાર્ડ પર ટેપ કરો
❓ વ્યાવસાયિક શિક્ષણ કયા ધોરણથી?
✅ ધોરણ 6
❓ બેગલેસ દિવસો કેટલા?
✅ 10 દિવસ
❓ કોડિંગ કયા ધોરણથી?
✅ ધોરણ 6
❓ NCF-SE ક્યારે?
✅ 2023
6📝 મૂલ્યાંકન અને પરીક્ષા▶
| બાબત | જોગવાઈ |
|---|---|
| પ્રગતિ પત્રક | સર્વાંગી પ્રગતિ કાર્ડ (HPC) – 360° : સ્વ, સાથીદાર અને શિક્ષક મૂલ્યાંકન |
| મૂલ્યાંકન પ્રકાર | રટણને બદલે ક્ષમતા આધારિત અને રચનાત્મક મૂલ્યાંકન |
| બોર્ડ પરીક્ષા (10/12) | ચાલુ, પણ ઓછી તણાવભરી અને મુખ્ય ક્ષમતાઓ ચકાસતી; વર્ષમાં બે વાર તક |
| ધોરણ 3, 5 અને 8 | શાળા-સ્તરની પરીક્ષા (રાજ્ય/સત્તાવાર) |
| PARAKH | રાષ્ટ્રીય મૂલ્યાંકન કેન્દ્ર (NCERT હેઠળ, 2023) |
| NTA | પ્રવેશ માટે સામાન્ય યોગ્યતા કસોટી (CUET) |
- PARAKH = Performance Assessment, Review and Analysis of Knowledge for Holistic Development.
🧠 યાદ રાખવાની ટ્રીક
HPC = 360°; PARAKH = મૂલ્યાંકન કેન્દ્ર; 3-5-8 પરીક્ષા; બોર્ડ =
વર્ષમાં 2 વાર.
🃏 જાતે ચકાસો – કાર્ડ પર ટેપ કરો
❓ HPC નું પૂરું નામ?
✅ Holistic Progress Card
❓ PARAKH કોની હેઠળ?
✅ NCERT
❓ કયા ધોરણોમાં શાળા-પરીક્ષા?
✅ 3, 5 અને 8
❓ બોર્ડ પરીક્ષા વર્ષમાં કેટલી વાર?
✅ બે વાર (તક)
7👩🏫 શિક્ષકો અને શિક્ષક શિક્ષણ▶
| બાબત | જોગવાઈ |
|---|---|
| ન્યૂનતમ ડિગ્રી | ચાર વર્ષનો સંકલિત B.Ed – 2030 સુધીમાં (ITEP) |
| NCFTE | શિક્ષક શિક્ષણ માટે રાષ્ટ્રીય અભ્યાસક્રમ માળખું (NCTE તૈયાર કરે) |
| NPST | રાષ્ટ્રીય વ્યાવસાયિક માપદંડ – શિક્ષકો માટે (NCTE, 2022 સુધી) |
| CPD | દર વર્ષે 50 કલાક સતત વ્યાવસાયિક વિકાસ |
| TET | મજબૂત બનાવવી; માધ્યમિક (ઉચ્ચતર) સ્તર સુધી વિસ્તારવી |
| ભરતી | મેરિટ આધારિત; શિક્ષકોને બિન-શૈક્ષણિક કામ થી મુક્ત રાખવા |
| સ્થાનિક નિમણૂક | શક્ય હોય ત્યાં સ્થાનિક ભાષા જાણતા શિક્ષકો |
- NIOS/ODL દ્વારા પણ શિક્ષક તાલીમના વિકલ્પ.
- શિક્ષક શિક્ષણ સંસ્થાઓને બહુ-શાખાકીય યુનિવર્સિટીઓમાં ભેળવવી.
🧠 યાદ રાખવાની ટ્રીક
4 વર્ષ B.Ed (2030) – NPST – 50 કલાક CPD – TET.
🃏 જાતે ચકાસો – કાર્ડ પર ટેપ કરો
❓ ન્યૂનતમ ડિગ્રી?
✅ 4 વર્ષનો સંકલિત B.Ed
❓ કયા વર્ષ સુધી?
✅ 2030
❓ CPD કલાકો?
✅ 50 કલાક/વર્ષ
❓ NPST ની ભૂમિકા?
✅ શિક્ષકો માટે રાષ્ટ્રીય વ્યાવસાયિક માપદંડ
8🤝 સમાન અને સમાવેશી શિક્ષણ▶
| જોગવાઈ | શું છે? |
|---|---|
| SEDG | સામાજિક-આર્થિક રીતે વંચિત જૂથો – ખાસ ધ્યાન |
| જેન્ડર ઇન્ક્લુઝન ફંડ | કન્યાઓ અને ટ્રાન્સજેન્ડર બાળકોને સમાન શિક્ષણ માટે |
| વિશેષ શિક્ષણ ક્ષેત્રો (SEZ) | વંચિત વિસ્તારોમાં ખાસ ધ્યાન |
| દિવ્યાંગ બાળકો (CWSN) | સામાન્ય શાળામાં સમાવેશ; સહાયક સાધનો અને તાલીમ પામેલા શિક્ષકો |
| પ્રતિભાશાળી બાળકો | ખાસ કાર્યક્રમ અને પ્રોત્સાહન |
| ઘરેથી શીખવું | વિદ્યા‑પ્રવેશ અને ODL વિકલ્પો |
⭐ ખાસ યાદ રાખો
NEP નો સૂર: કોઈ પણ બાળક પાછળ ન રહે – ગળતર ઘટાડવું અને 100% GER.
🃏 જાતે ચકાસો – કાર્ડ પર ટેપ કરો
❓ SEDG નું પૂરું નામ?
✅ Socio-Economically Disadvantaged Groups
❓ ફંડનું નામ?
✅ જેન્ડર ઇન્ક્લુઝન ફંડ
❓ વિશેષ શિક્ષણ ક્ષેત્ર?
✅ SEZ
9🏫 શાળા શાસન અને નિયમન▶
- શાળા સંકુલ (School Complex) – એક માધ્યમિક શાળા + આસપાસની શાળાઓ/આંગણવાડીનું જૂથ; સંસાધનોની વહેંચણી.
- SSSA – રાજ્ય શાળા ધોરણ સત્તામંડળ (સ્વતંત્ર નિયમન).
- SQAAF – રાજ્ય શાળા ગુણવત્તા મૂલ્યાંકન અને પ્રમાણપત્ર માળખું (SCERT તૈયાર કરે).
- સ્વ-મૂલ્યાંકન/જાહેર જાહેરાત દ્વારા પારદર્શિતા; નિયમન ‘હલકું પણ કડક’ (light but tight).
- PM SHRI શાળાઓ – 2022 માં જાહેર; લગભગ 14,500 શાળાઓ NEP નો નમૂનો.
🧠 યાદ રાખવાની ટ્રીક
SSSA = નિયમન, SQAAF = ગુણવત્તા, School Complex = જૂથ.
🃏 જાતે ચકાસો – કાર્ડ પર ટેપ કરો
❓ SSSA નું પૂરું નામ?
✅ State School Standards Authority
❓ SQAAF કોણ બનાવે?
✅ SCERT
❓ PM SHRI શાળાઓ કેટલી?
✅ લગભગ 14,500
❓ નિયમનની શૈલી?
✅ Light but Tight
10🎓 ઉચ્ચ શિક્ષણ▶
| બાબત | જોગવાઈ |
|---|---|
| એકલ નિયમનકાર | HECI – ઉચ્ચ શિક્ષણ આયોગ (UGC, AICTE વગેરેની જગ્યાએ) – ચાર ભાગ: NHERC (નિયમન), GEC (માપદંડ), HEGC (ભંડોળ), NAC (પ્રમાણન) |
| સ્નાતક | 4 વર્ષનો UG – બહુવિધ પ્રવેશ-નિકાસ (1 વર્ષે પ્રમાણપત્ર, 2 વર્ષે ડિપ્લોમા, 3 વર્ષે ડિગ્રી, 4 વર્ષે સંશોધન સાથે ડિગ્રી) |
| ABC | Academic Bank of Credit – ક્રેડિટનો સંગ્રહ અને ટ્રાન્સફર |
| M.Phil | બંધ કરવામાં આવશે |
| NRF | રાષ્ટ્રીય સંશોધન ફાઉન્ડેશન – સંશોધનને પ્રોત્સાહન |
| બહુ-શાખાકીય સંસ્થાઓ | 2040 સુધીમાં તમામ ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓ બહુ-શાખાકીય |
| GER લક્ષ્ય | 2035 સુધીમાં 50% (લગભગ 26% થી) |
🧠 યાદ રાખવાની ટ્રીક
HECI = એક નિયમનકાર (NHERC-GEC-HEGC-NAC); 4-વર્ષ UG; ABC; M.Phil
બંધ; 50% GER.
🃏 જાતે ચકાસો – કાર્ડ પર ટેપ કરો
❓ એક નિયમનકાર?
✅ HECI
❓ સ્નાતક કેટલા વર્ષનું?
✅ 4 વર્ષ (લવચીક)
❓ ABC નું કામ?
✅ ક્રેડિટનો સંગ્રહ-ટ્રાન્સફર
❓ બંધ થનાર ડિગ્રી?
✅ M.Phil
11💻 ટેકનોલોજી, પુખ્ત શિક્ષણ અને અન્ય▶
- NETF – રાષ્ટ્રીય શૈક્ષણિક ટેકનોલોજી મંચ: ટેકનોલોજી ઉપયોગ માટે વિચારોની આપ-લે.
- DIKSHA, SWAYAM, PM eVidya – ડિજિટલ શિક્ષણ પ્લૅટફૉર્મ.
- પુખ્ત શિક્ષણ: 100% યુવા અને પુખ્ત સાક્ષરતાનું લક્ષ્ય.
- ભારતીય જ્ઞાન પરંપરા: ભારતીય કળા, સંસ્કૃતિ અને જ્ઞાન-વિજ્ઞાનનો અભ્યાસક્રમમાં સમાવેશ.
- નાણાં: કેન્દ્ર અને રાજ્ય સાથે મળી શિક્ષણ પાછળ GDP ના 6%.
🃏 જાતે ચકાસો – કાર્ડ પર ટેપ કરો
❓ NETF નું પૂરું નામ?
✅ National Educational Technology Forum
❓ ડિજિટલ પ્લૅટફૉર્મ?
✅ DIKSHA, SWAYAM, PM eVidya
❓ પુખ્ત સાક્ષરતા લક્ષ્ય?
✅ 100%
12⏳ સમિતિઓ, માળખાં અને સમયરેખા▶
| વર્ષ | ઘટના |
|---|---|
| 1968 | પ્રથમ શિક્ષણ નીતિ (કોઠારી પંચ ની ભલામણ) |
| 1986 / 1992 | NPE 1986; 1992 માં સુધારો (POA) |
| 2016 | TSR સુબ્રમણ્યન સમિતિ |
| 2019 (31 મે) | કસ્તુરીરંગન સમિતિનો ડ્રાફ્ટ |
| 2020 (29 જુલાઈ) | NEP 2020 કેબિનેટ મંજૂર |
| 2021 | NIPUN ભારત (5 જુલાઈ), વિદ્યા પ્રવેશ |
| 2022 | NCF-FS (પાયાનો તબક્કો), PM SHRI શાળાઓ |
| 2023 | NCF-SE (શાળા શિક્ષણ), PARAKH |
- ચાર NCF: NCF-FS, NCF-SE, NCF-TE, NCF-AE (પાયાનો તબક્કો, શાળા, શિક્ષક શિક્ષણ, પુખ્ત શિક્ષણ).
- NCERT રાષ્ટ્રીય અભ્યાસક્રમ માળખું તૈયાર કરે; SCERT/GCERT રાજ્ય સ્તરે.
🧠 યાદ રાખવાની ટ્રીક
68 → 86 → 2020; 2021 = NIPUN; 2022 = PM SHRI; 2023 = NCF-SE.
🃏 જાતે ચકાસો – કાર્ડ પર ટેપ કરો
❓ NEP 2020 મંજૂરી?
✅ 29 જુલાઈ 2020
❓ કસ્તુરીરંગન ડ્રાફ્ટ?
✅ 31 મે 2019
❓ PM SHRI?
✅ 2022
❓ NCF-SE?
✅ 2023
🎉 અભિનંદન! તમે બધા વિભાગ વાંચી લીધા. હવે Quiz આપવા તૈયાર છો!
⚡ છેલ્લી ઘડીનું ઝડપી રિવિઝન
- NEP 2020: 29 જુલાઈ 2020 મંજૂર; NPE 1986 ની જગ્યાએ; કસ્તુરીરંગન સમિતિ; MHRD → શિક્ષણ મંત્રાલય.
- 5+3+3+4: 3–8 (પાયાનો), 8–11 (પ્રારંભિક), 11–14 (માધ્યમિક), 14–18 (ઉચ્ચતર).
- લક્ષ્યો: 2030 → 100% GER (શાળા); 2035 → 50% GER (ઉચ્ચ); GDP ના 6%.
- ભાષા: માતૃભાષા ધોરણ 5 (શક્ય હોય તો 8) સુધી; ત્રિભાષા સૂત્ર લવચીક, થોપણી નહીં.
- FLN: NIPUN ભારત (2021), ધોરણ 3 સુધીમાં; વિદ્યા પ્રવેશ = 3 મહિના.
- મૂલ્યાંકન: HPC 360°, PARAKH, ધોરણ 3-5-8, બોર્ડ વર્ષમાં બે વાર.
- શિક્ષક: 4 વર્ષનો B.Ed (2030), NPST, 50 કલાક CPD, TET.
- ઉચ્ચ શિક્ષણ: HECI, 4-વર્ષ UG, ABC, M.Phil બંધ, NRF; ટેકનોલોજી: NETF.
🎯 હવે તમારી તૈયારી ચકાસો!
આ વિષયની 50 પ્રશ્નોની MCQ Quiz આપો અને તમારો સ્કોર જુઓ.
સ્રોત અને નોંધ: આ સામગ્રી વિદ્યાર્થીઓની તૈયારી માટે સરળ ભાષામાં તૈયાર કરી છે. પરીક્ષા અંગેની સત્તાવાર માહિતી માટે સંબંધિત બોર્ડ/શિક્ષણ વિભાગની વેબસાઇટ અને પાઠ્યપુસ્તક જુઓ.
કોઈ ભૂલ જણાય તો અમને જણાવો. | Disclaimer

No comments:
Post a Comment