Monday, October 19, 2026

GSEB ધોરણ 12 કમ્પ્યૂટર પ્રકરણ 2: કેસ્કેડિંગ સ્ટાઇલશીટ અને જાવાસ્ક્રિપ્ટ – Notes & 119 MCQ TEST

GSEB ધોરણ 12 કમ્પ્યૂટર પ્રકરણ 2: કેસ્કેડિંગ સ્ટાઇલશીટ અને જાવાસ્ક્રિપ્ટ

ધોરણ 12 કમ્પ્યૂટરના પ્રકરણ 2 માં આપણે શીખીશું કે વેબપેજને સુંદર દેખાવ આપવા CSS (કેસ્કેડિંગ સ્ટાઇલશીટ) કેવી રીતે વપરાય છે અને વેબપેજને સંવાદી બનાવવા તથા ફૉર્મની યથાર્થતા (validation) ચકાસવા જાવાસ્ક્રિપ્ટ કેવી રીતે વપરાય છે. આ પોસ્ટમાં બોર્ડ પરીક્ષા માટેના મુખ્ય મુદ્દા સરળ ભાષામાં આપ્યા છે. પહેલાં Notes વાંચો, પછી 119 પ્રશ્નોની MCQ TEST આપો.

🎨

કેસ્કેડિંગ સ્ટાઇલશીટ અને જાવાસ્ક્રિપ્ટ

CSS વાક્યરચના, KompoZer માં CSS, ફાયદા-ગેરફાયદા, JavaScript, Events, ચલ, if, isNaN(), DOM અને ફૉર્મ validation – મુદ્દાસર

📖 લગભગ 12 મિનિટ 📚 12 વિભાગ 🎓 ધોરણ 12 / બોર્ડ પરીક્ષાલક્ષી
કેવી રીતે વાંચશો? આ પ્રકરણમાં CSS ની વાક્યરચના (selector {property : value}), ફાયદા-ગેરફાયદા, Events ના નામ, isNaN() અને validateForm() ના કોડ વારંવાર પુછાય છે. ટેબલ અને 🧠 ટ્રીક ખાસ યાદ રાખજો, અને છેલ્લે 🃏 કાર્ડથી જાતે ચકાસજો.
✅ 0 / 12 વિભાગ વાંચ્યા
1📌 CSS નો પરિચય▶
મુદ્દો માહિતી
CSS નું પૂરું નામ Cascading Style Sheet (કેસ્કેડિંગ સ્ટાઇલશીટ)
કાર્ય વેબસાઇટના દર્શનીય ઘટકોની શૈલી (Style) સ્પષ્ટ કરવાની સુવિધા
સ્ટાઇલ એટલે ઘટકનો દેખાવ સ્ક્રીન પર કેવો હશે તે નક્કી કરે
HTML નું કાર્ય માહિતીના વર્ણન માટે (શૈલી માટે નહીં)
CSS નું કાર્ય દસ્તાવેજમાં ઘટકોની શૈલીનું વર્ણન (વિગતોનું નહીં)
સ્ટાઇલને માહિતીથી અલગ રાખવાના ત્રણ લાભ ⭐
  • કોડિંગમાં નકલ (duplication) ટાળી શકાય.
  • એક જ વિગત માટે જુદા-જુદા ઉદ્દેશો મુજબ જુદી-જુદી સ્ટાઇલ વાપરી શકાય.
  • કોડની સરળ જાળવણી કરી શકાય.
CSS વડે શું નિયંત્રિત થાય?
  • ફોન્ટના પ્રકાર, ફોન્ટ અને ઘટકોનો રંગ
  • આજુબાજુની જગ્યા (Pad Space), હાંસિયા અને ઘટકોની સ્થિતિ
⭐ ઉદાહરણબધાં <p> ટૅગના ફકરા ઘાટા (bold) બતાવવા હોય, તો HTML માં દરેક જગ્યાએ <b> ઉમેરવો પડે. CSS માં એક જ વાર નિયમ લખતાં બધા <p> માટે સ્ટાઇલ લાગુ થઈ જાય.
🧠 યાદ રાખવાની ટ્રીકHTML = માહિતી | CSS = દેખાવ (શૈલી) | લાભ: નકલ ટાળો – જુદી સ્ટાઇલ – સરળ જાળવણી.
🃏 જાતે ચકાસો – કાર્ડ પર ટેપ કરો
❓ CSS નું પૂરું નામ?
✅ Cascading Style Sheet
❓ CSS શાનું વર્ણન કરે છે?
✅ ઘટકોની શૈલીનું (દેખાવનું)
❓ HTML કયા માટે વપરાય?
✅ માહિતીના વર્ણન માટે, શૈલી માટે નહીં
❓ સ્ટાઇલ અલગ રાખવાથી શું ટળે?
✅ કોડિંગમાં નકલ (duplication)
2✍️ CSS ની વાક્યરચના (Syntax)▶
  • CSS ની વાક્યરચનામાં rules નામે ઓળખાતાં વિશિષ્ટ ચિહ્નો વપરાય છે.
  • CSS rule ના બે મુખ્ય વિભાગ: પસંદગીકાર (selector) અને એક કે વધુ ઘોષણાઓ (declarations).
  • Selector = જે HTML ઘટક પર સ્ટાઇલ લાગુ કરવી છે તે.
  • Declaration = તે ઘટક સાથે સંકળાયેલ ગુણધર્મ અને તેને અનુરૂપ કિંમતો.
selector {property : value}

H1 { color : green }
 |      |       |
Selector Property Value
ભાગ ઉદાહરણમાં અર્થ
Selector H1 કયા ઘટક પર સ્ટાઇલ લાગુ થશે
Property color કયો ગુણધર્મ બદલવો છે
Value green ગુણધર્મની કિંમત
⭐ ખાસ યાદ રાખો"CSS ની વાક્યરચના સમજાવો" – આ સ્વાધ્યાયનો પ્રશ્ન છે. સામાન્ય રૂપ: selector {property : value}.
🧠 યાદ રાખવાની ટ્રીકSelector = કોના પર? | Property = શું બદલવું? | Value = કેવું બદલવું?
🃏 જાતે ચકાસો – કાર્ડ પર ટેપ કરો
❓ CSS rule ના બે વિભાગ?
✅ selector અને declarations
❓ H1 { color : green } માં H1 શું છે?
✅ Selector
❓ color શું છે?
✅ Property (ગુણધર્મ)
❓ સામાન્ય વાક્યરચના?
✅ selector {property : value}
3🧰 કમ્પોઝરમાં CSS (Preferences અને Stylesheet ડાયલૉગ)▶
  • કમ્પોઝર પૂર્વનિર્ધારિત રીતે CSS નો ઉપયોગ કરે છે. ખાતરી કરવા: Tools → Preferences.
  • Options ડાયલૉગબૉક્સની ડાબી બાજુએ General વર્ગ પસંદ કરો.
  • "Use CSS Style Instead of HTML Elements and Attributes" પસંદ કરેલું હોવું જોઈએ. પછી HTML ને બદલે CSS સ્ટાઇલ વપરાય.
CSS Stylesheets ડાયલૉગબૉક્સ – "New Style rule" ના વિકલ્પો
વિકલ્પ કોના માટે? ઉદાહરણ
style applied to all elements of type ચોક્કસ પ્રકારના બધા ઘટકો h2
style applied to all elements of class ચોક્કસ class ના બધા ઘટકો .myclass
style applied to an element with specified ID attribute ચોક્કસ ID વાળો ઘટક #header
custom style rule પોતાનો ખાસ નિયમ div#header a:hover
ડાયલૉગબૉક્સના ટૅબ
  • ડાબી બાજુ: Sheets and rules → internal stylesheet (તેની નીચે ઘટક, દા.ત. h1).
  • જમણી બાજુ ટૅબ: General, Text, Background, Borders, Box, Lists, Aural.
  • જરૂરી નથી કે બધા ટૅબ દરેક ઘટકને લાગુ પડે.
🧠 યાદ રાખવાની ટ્રીકટૅબ ક્રમ: General – Text – Background – Borders – Box – Lists – Aural (કુલ 7).
🃏 જાતે ચકાસો – કાર્ડ પર ટેપ કરો
❓ CSS ચકાસવાનો મેનુ પાથ?
✅ Tools → Preferences
❓ Stylesheet ડાયલૉગના ટૅબ કેટલા?
✅ 7 (General, Text, Background, Borders, Box, Lists, Aural)
❓ ID selector નું ઉદાહરણ?
✅ #header
❓ class selector નું ઉદાહરણ?
✅ .myclass
4🛠️ h1 (Heading1) માટે CSS બનાવવાનાં પગલાં▶
ઉદાહરણ: બધા Heading1 માટે આ શૈલી
ગુણધર્મ કિંમત
Font Times New Roman
Case Uppercase
Alignment Centre aligned
Background color Light Blue
Border Dotted Border
પગલાં
  1. નવી ફાઇલ ખોલો અને શીર્ષક આપી સંગ્રહ કરો.
  2. Composition Toolbar પર Cascade (CSS) બટન પર ક્લિક કરો. (ફાઇલ સંગ્રહ ન કરી હોય તો Page title ડાયલૉગબૉક્સ ખૂલશે.)
  3. પ્રથમ રેડિયો-બટન "style applied to all elements of type" પસંદ કરો.
  4. ડ્રૉપડાઉનમાંથી h1 (Heading1) પસંદ કરો → Create Style rule બટન.
  5. Text ટૅબ: Font family માં predefined રેડિયો-બટન → "Times New Roman"; Case = Upper case; Alignment = Center.
  6. Background ટૅબ: Color palette બટન → Block Background Color ડાયલૉગબૉક્સમાંથી રંગ પસંદ → OK.
  7. Borders ટૅબ: "All four sides use same border style" પસંદ કરો → Top માં Style = Dotted (width અને color પણ પસંદ થઈ શકે; Preview જોઈ શકાય).
  8. General ટૅબ: બનેલો CSS કોડ દેખાય (HTML ની જાણકારી હોય તો સુધારી પણ શકાય).
  9. OK પર ક્લિક કરો.
પરિણામનો CSS કોડ (Source view માં)
<style type="text/css">
h1 {
  border-style: dotted;
  font-family: "Times New Roman",Times,serif;
  background-color: #99ff99;
  text-align: center;
  text-transform: uppercase;
}
</style>
  • બીજા ઘટક માટે નિયમ ઉમેરવા: CSS Stylesheet ડાયલૉગબૉક્સના ઉપર ડાબા ખૂણે CSS બટન ની તીરની નિશાની → ડ્રૉપડાઉનમાંથી "Style-rule".
  • પેજમાં શીર્ષક ઉમેરવા Format Toolbar-1 માંથી Heading1 પસંદ કરો. કર્સર આપોઆપ મધ્યમાં ગોઠવાય (કારણ કે CSS માં Center લાગુ કર્યું છે), લખાણ અપરકેસ અને Times New Roman માં આવે.
  • હવે પછી કોઈ પણ પાનામાં Heading1 ઉમેરશો તો શૈલી દરેક વખતે સમાન રહેશે.
  • CSS કોડ જોવા: Source ટૅબ.
⚠️ ગૂંચવાશો નહીંકોડમાં text-align: center = Alignment, text-transform: uppercase = Case, border-style: dotted = Border, background-color = Background. પાઠ્યપુસ્તકની આકૃતિમાં background-color #99ff99 દેખાય છે.
🧠 યાદ રાખવાની ટ્રીકટૅબ મુજબ કામ: Text (ફોન્ટ-કેસ-એલાઇનમેન્ટ), Background (રંગ), Borders (સીમારેખા), General (કોડ જુઓ).
🃏 જાતે ચકાસો – કાર્ડ પર ટેપ કરો
❓ CSS બનાવવા કયું ટૂલબાર બટન?
✅ Composition Toolbar નું Cascade (CSS) બટન
❓ Case અપરકેસ માટે CSS?
✅ text-transform: uppercase
❓ Alignment મધ્યમાં માટે CSS?
✅ text-align: center
❓ ટપકાંવાળી સીમારેખા માટે?
✅ border-style: dotted
❓ ચારેય બાજુ સમાન સીમારેખા કઈ ટૅબમાં?
✅ Borders ("All four sides use same border style")
5⚖️ CSS ના ફાયદા અને ગેરફાયદા▶
✅ ફાયદા (Advantages) ❌ ગેરફાયદા (Disadvantages)
નીચેના સ્તરમાં ફેરફાર કર્યા વગર વેબસાઇટની સંરચના કરવાની સુવિધા જુદા-જુદા બ્રાઉઝર માટે CSS ની સુસંગતતા બદલાતી રહે છે
ગોઠવણ અને સંરચનાના ગુણધર્મો અલગ રાખવાથી વિગતોમાં અકસ્માતે ફેરફાર થવાનો ભય નહીં સ્ટાઇલશીટની કેટલીક સુવિધાઓને દરેક બ્રાઉઝર સમર્થન આપતું નથી
ઘટકની શૈલી સુધારવા માત્ર CSS ફાઇલમાં ફેરફાર કરવો પડે ઉપયોગકર્તાની અપેક્ષા મુજબ શૈલી દર્શાવી ન શકાય
દરેક ઘટકની શૈલી એક જ વાર ઉમેરવાની; HTML ની સરખામણીએ ઓછો કોડ હવે બ્રાઉઝરની અદ્યતન આવૃત્તિઓ વધુ પ્રમાણભૂત બનતાં સુસંગતતાનો મુદ્દો ક્ષીણ થયો છે
વેબપેજ ઝડપથી દર્શાવી શકાય; રચના ઝડપી અને કાર્યક્ષમ
⭐ ખાસ યાદ રાખોસૌથી મોટો ગેરફાયદો = બ્રાઉઝર સુસંગતતા (compatibility).
🧠 યાદ રાખવાની ટ્રીકફાયદા: એક વાર લખો – ઓછો કોડ – ઝડપી પેજ – સરળ ફેરફાર | ગેરફાયદો: બ્રાઉઝર અલગ-અલગ.
🃏 જાતે ચકાસો – કાર્ડ પર ટેપ કરો
❓ CSS નો મુખ્ય ગેરફાયદો?
✅ બ્રાઉઝર સુસંગતતા બદલાતી રહે છે
❓ ફેરફાર કરવા શું બદલવું પડે?
✅ માત્ર CSS ફાઇલ
❓ HTML ની સરખામણીએ CSS માં કોડ?
✅ ઓછો
❓ વેબપેજ કેવી રીતે દર્શાવાય?
✅ ઝડપથી
6📜 જાવાસ્ક્રિપ્ટ (JavaScript) નો પરિચય▶
  • HTML માં બનાવેલા વેબપેજ સ્થિત (Static) છે; બ્રાઉઝર રેન્ડર કરે પછી બદલી શકાતાં નથી. HTML માત્ર અપરિવર્તનશીલ પેજ આપે.
  • વધુ સંવાદની જરૂર ઊભી થતાં નેટસ્કેપે જાવાસ્ક્રિપ્ટ વિકસાવી.
  • જાવાસ્ક્રિપ્ટ = વેબપેજમાં પ્રોગ્રામિંગનું પાસું ઉમેરવાની સુવિધા આપતી સ્ક્રિપ્ટિંગ ભાષા.
  • તે સરળ અને હળવી ભાષા છે; 'સી' કે 'જાવા' જેવાં અદ્યતન કાર્યો સમાવ્યાં નથી.
  • ઉપયોગ: વેબસાઇટના આલેખનમાં સુધારો કરવા અને ફૉર્મની યથાર્થતા (validation) ચકાસવા.
  • તે HTML કોડમાં પ્રત્યક્ષ રૂપે ઉમેરવામાં આવે છે.
  • Mozilla Firefox, Chrome, Safari, Internet Explorer જેવા બધા બ્રાઉઝર જાવાસ્ક્રિપ્ટને સપોર્ટ કરે છે.
  • જાવાસ્ક્રિપ્ટથી વેબપેજ ઉપયોગકર્તા સાથે સંવાદ, બ્રાઉઝરનું નિયંત્રણ અને HTML વિગતોની ગતિશીલ (dynamic) રજૂઆત કરી શકે.
યથાર્થતા (Validation) શા માટે?
  • ઉપયોગકર્તા જરૂરી ફીલ્ડ ખાલી છોડે અથવા ખોટી વિગત ઉમેરે તો ભૂલનો સંદેશ બતાવવો અને ફૉર્મ સબમિટ થતું રોકવું.
  • જાવાસ્ક્રિપ્ટનો સૌથી સામાન્ય વિનિયોગ = ક્લાયન્ટ બાજુની સ્ક્રિપ્ટ (વેબબ્રાઉઝરમાં ચાલે). ફૉર્મની વિગતો સર્વર તરફ મોકલતાં પહેલાં ક્લાયન્ટ બાજુ ચકાસાય.
સામાન્ય રીતે ફૉર્મમાં શું ચકાસાય?
  1. જરૂરી ફીલ્ડ ખાલી છોડી દીધું છે?
  2. યોગ્ય ઇ-મેઇલ સરનામું દાખલ કર્યું છે?
  3. બે ફીલ્ડની વિગતો સમાન છે કે નહીં?
  4. યોગ્ય તારીખ દાખલ કરી છે?
  5. આંકડાકીય ફીલ્ડ માં લખાણ તો નથી ઉમેર્યું? (દા.ત. જથ્થા માટે શાબ્દિક વિગત)
🧠 યાદ રાખવાની ટ્રીકHTML = સ્થિત (static) | JavaScript = ગતિશીલ (dynamic). વિકસાવનાર = નેટસ્કેપ.
🃏 જાતે ચકાસો – કાર્ડ પર ટેપ કરો
❓ જાવાસ્ક્રિપ્ટ કોણે વિકસાવી?
✅ નેટસ્કેપ
❓ જાવાસ્ક્રિપ્ટ કેવી ભાષા છે?
✅ સ્ક્રિપ્ટિંગ ભાષા (સરળ અને હળવી)
❓ સૌથી સામાન્ય વિનિયોગ?
✅ ક્લાયન્ટ બાજુની સ્ક્રિપ્ટ
❓ HTML પાનામાં જાવાસ્ક્રિપ્ટનો ઉપયોગ શા માટે?
✅ આલેખન સુધારવા અને ફૉર્મની યથાર્થતા ચકાસવા
7🧾 <script> ટૅગ અને document.write()▶
  • જાવાસ્ક્રિપ્ટ કોડનો અમલ HTML વેબપેજમાં જ થાય છે.
  • ટૅગ: <script>…</script> – તેની વચ્ચેની લીટીઓ જાવાસ્ક્રિપ્ટનો કોડ ધરાવે. ટૅગ બ્રાઉઝરને વચ્ચેના લખાણને સ્ક્રિપ્ટ તરીકે સમજવાનો નિર્દેશ કરે.
  • જાવાસ્ક્રિપ્ટ કેસ-સેન્સિટિવ ભાષા છે.
  • તેને HTML ના <body> અથવા <head> વિભાગમાં મૂકી શકાય, પરંતુ <head> માં મૂકવું વધુ ઇચ્છનીય છે.
<html>
<head>
  <title>js1</title>
  <script>
    document.write("HELLO STUDENTS");
  </script>
</head>
<body><br></body>
</html>
  • આઉટપુટ બ્રાઉઝરમાં: HELLO STUDENTS.
  • write એક પ્રક્રિયા (method) છે, જે document ઑબ્જેક્ટનો ભાગ છે. જે લખાણ દર્શાવવું હોય તે document.write() ના ચલ તરીકે અપાય.
  • અર્ધવિરામ (;) જાવાસ્ક્રિપ્ટમાં વૈકલ્પિક છે (તે સમાપ્તિને બદલે અલગતા માટે). દરેક વિધાન નવી લીટીમાં લખ્યું હોય તો જરૂર નથી, છતાં અર્ધવિરામ વાપરવો એ સારી પ્રોગ્રામિંગ પ્રથા છે.
  • જાવાસ્ક્રિપ્ટ વિધાનોને બ્લૉક સ્વરૂપે એકત્રિત કરી શકાય; બ્લૉકની શરૂઆત અને અંત છગડિયા કૌંસ { } વડે થાય.
⚠️ ગૂંચવાશો નહીંઅર્ધવિરામ (;) ફરજિયાત નથી, વૈકલ્પિક છે. બ્લૉક માટે { } (છગડિયા કૌંસ) વપરાય, ( ) નહીં.
🧠 યાદ રાખવાની ટ્રીકscript ટૅગ = head માં ઇચ્છનીય | write = document નો method | ; = વૈકલ્પિક.
🃏 જાતે ચકાસો – કાર્ડ પર ટેપ કરો
❓ જાવાસ્ક્રિપ્ટ ઉમેરવાનો ટૅગ?
✅ <script>…</script>
❓ script ક્યાં મૂકવી વધુ ઇચ્છનીય?
✅ <head> વિભાગમાં
❓ write શું છે?
✅ document ઑબ્જેક્ટની પ્રક્રિયા (method)
❓ અર્ધવિરામ (;) જાવાસ્ક્રિપ્ટમાં?
✅ વૈકલ્પિક
❓ જાવાસ્ક્રિપ્ટ કેસ-સેન્સિટિવ છે?
✅ હા
8✅ ફૉર્મ validation અને validateForm() વિધેય▶
ઉદાહરણ: name ફીલ્ડ ખાલી હોય તો સંદેશ
  1. નવી ફાઇલ બનાવી js1.html નામથી સંગ્રહ કરો.
  2. Form → Define Form: Form Name = js1, Action URL = js1.html, Method = post. Name માટે લેબલ + ટેક્સ્ટફીલ્ડ અને Submit બટન ઉમેરો.
  3. Advanced Edit બટન → Advanced Property Editor → JavaScript Events ટૅબ.
  4. Attribute = onsubmit, Value = return validateForm() → OK.
  5. Source view માં <head> ની અંદર સ્ક્રિપ્ટ ઉમેરો.
<script>
function validateForm()
{
  var x=document.js1.name.value;
  if (x==null || x=="")
  {
    alert("Please enter the Name");
    document.js1.name.focus();
    return false;
  }
}
</script>
આ સ્ક્રિપ્ટમાં વ્યાખ્યાયિત ઘટકો
ઘટક કાર્ય
validateForm() વિધેય ફૉર્મ ચકાસવાનો કોડ-બ્લૉક
x ચલ name ફીલ્ડની કિંમત સંગ્રહે
if શરતી વિધાન name ખાલી (null) છે કે નહીં તે ચકાસે
alert() આંતરપ્રસ્થાપિત વિધેય લખાણ એલર્ટ બૉક્સ માં દર્શાવે
document ઑબ્જેક્ટ વેબપેજ અને તેના ઘટકોનો સંદર્ભ
focus() પદ્ધતિ કર્સર ચોક્કસ ઘટકમાં લઈ જાય અને ઘટક highlight કરે
વિધેય (Function) એટલે?
  • નિશ્ચિત કાર્ય પાર પાડતા, પુનઃઉપયોગમાં લઈ શકાય તેવા કોડના બ્લૉકને વિધેય (function / routine) કહે છે.
  • વિધેય function કી-વર્ડથી વ્યાખ્યાયિત થાય અને કોડ છગડિયા કૌંસ { } માં લખાય.
  • alert() જાવાસ્ક્રિપ્ટનું આંતરપ્રસ્થાપિત વિધેય છે.
  • વિધેયનો અમલ ઘટના (event) દ્વારા અથવા સૉર્સકોડમાંથી બોલાવવાથી (called) થાય. HTML ના head કે body માં વ્યાખ્યાયિત કરી શકાય.
  • વિધેય કૌંસમાં આપેલી કિંમતો પ્રાચલ (parameter) તરીકે સ્વીકારી શકે; return વિધાનથી કિંમત પરત કરે અને વિધેયનો અમલ અટકાવે.
  • validateForm() સબમિટ બટન ક્લિક થતાં (ઘટના દ્વારા) બોલાવાય. ભૂલ હોય તો false પરત કરે, એટલે ફૉર્મ સબમિટ થતું નથી.
function hello()
{
  alert("Hello Students");
}
⭐ ખાસ યાદ રાખોreturn false = ફૉર્મ સબમિટ અટકે; onsubmit="return validateForm()" = સબમિટ પહેલાં ચકાસણી.
🧠 યાદ રાખવાની ટ્રીકક્રમ: onsubmit → validateForm() → if → alert() → focus() → return false.
🃏 જાતે ચકાસો – કાર્ડ પર ટેપ કરો
❓ એલર્ટ બૉક્સ માટે વિધેય?
✅ alert()
❓ કર્સર ઘટકમાં લઈ જવા પદ્ધતિ?
✅ focus()
❓ વિધેય વ્યાખ્યાયિત કરવા કી-વર્ડ?
✅ function
❓ onsubmit ની કિંમત?
✅ return validateForm()
❓ ભૂલ હોય તો વિધેય શું પરત કરે?
✅ false
9⚡ ઘટના (Events) ⭐⭐▶
  • ઉપયોગકર્તાની પ્રક્રિયાનો પ્રતિભાવ આપતું સંવાદિત વેબપેજ બનાવવા જાવાસ્ક્રિપ્ટ ઉપયોગી.
  • ઉપયોગકર્તા કંઈ પણ કાર્ય કરે ત્યારે ઘટના (Event) ઉદ્ભવે.
ઘટના ક્યારે ઉદ્ભવે?
abort ચિત્ર દર્શાવવાનું રદ કરવામાં આવે
blur રેડિયો-બટન જેવો ઘટક નિષ્ક્રિય બને
click ફૉર્મના કોઈ ઘટક પર ક્લિક કરે
change ફૉર્મના ફીલ્ડની કિંમત બદલાય
error દસ્તાવેજ કે ચિત્ર દર્શાવતી વખતે ક્ષતિ ઉદ્ભવે
focus બટન જેવો ઘટક સક્રિય બને
load દસ્તાવેજ કે ચિત્ર દર્શાવવામાં આવે
mouseout માઉસનું પૉઇન્ટર ઘટક પરથી દૂર કરાય
mouseover માઉસનું પૉઇન્ટર ઘટક પર લાવવામાં આવે
reset ફૉર્મના ફીલ્ડ પૂર્વનિર્ધારિત કિંમતો સાથે રીસેટ થાય
select ઉપયોગકર્તા ફૉર્મનું ફીલ્ડ પસંદ કરે
submit ઉપયોગકર્તા ફૉર્મ સબમિટ કરે
unload ઉપયોગકર્તા પાનું છોડી દે
ઘટના-સંચાલક (Event Handler)
  • ઘટના ઉદ્ભવે ત્યારે જે જાવાસ્ક્રિપ્ટ કોડનો અમલ થાય તેને ઘટના-સંચાલક (event handler) કહે.
  • નામ = ઘટનાના નામ જેવું જ, આગળ on સાથે: click → onclick(), submit → onsubmit().
  • આપણા ઉદાહરણમાં onsubmit ઘટના-સંચાલક validateForm() ને બોલાવે; 'name' ફીલ્ડ ખાલી (null) છે કે નહીં તે મુજબ True/False પરત કરે.
🧠 યાદ રાખવાની ટ્રીકHandler = on + event → onclick, onsubmit, onchange, onload. | blur = નિષ્ક્રિય, focus = સક્રિય | mouseover = ઉપર લાવ, mouseout = દૂર લઈ જા.
🃏 જાતે ચકાસો – કાર્ડ પર ટેપ કરો
❓ ફૉર્મ સબમિટ થાય ત્યારે કઈ ઘટના?
✅ submit
❓ ઘટક નિષ્ક્રિય બને ત્યારે?
✅ blur
❓ ઘટક સક્રિય બને ત્યારે?
✅ focus
❓ પાનું છોડે ત્યારે?
✅ unload
❓ click નો ઇવેન્ટ હેન્ડલર?
✅ onclick()
❓ માઉસ પૉઇન્ટર ઘટક પર લાવતાં?
✅ mouseover
10📦 ચલ, if વિધાન, isNaN() અને Pincode validation▶

ચલ (Variable)

  • ચલ = વિગતોનો સંગ્રહ કરતો સંગ્રાહક. તેમાં અંકો, સ્ટ્રિંગ કે લખાણ સંગ્રહી શકાય.
  • ચલ ઘોષિત કરવા var કી-વર્ડ.
  • જાવાસ્ક્રિપ્ટમાં ચલ કેસ-સેન્સિટિવ: ચલ "x" અને "X" સમાન નથી.
var x=document.js1.name.value
var x=3;
var y="Hello";
var z="Hello Students";

if વિધાન

  • શરતી વિધાન; પ્રોગ્રામનો પ્રવાહ બદલવા વપરાય.
  • if વિધાન શરતનું મૂલ્યાંકન કરે; શરત સાચી હોય તો if બ્લૉકમાંનાં વિધાનોનો અમલ થાય.
  • ઉદાહરણમાં x ની કિંમત ખાલી (null) છે કે નહીં તે ચકાસવા if વપરાયું.

isNaN() વિધેય

મુદ્દો માહિતી
NaN એટલે "Not a Number"
કિંમત આંકડાકીય ન હોય true પરત કરે
કિંમત આંકડાકીય હોય false પરત કરે
isNaN(123) false (123 સંખ્યા છે)
isNaN("hello") true ("hello" સંખ્યા નથી)

Pincode ફીલ્ડ માટે ત્રણ યથાર્થતા

  1. ફીલ્ડ ખાલી છોડી ન શકાય.
  2. માત્ર અંક માન્ય (અક્ષર નહીં).
  3. પિનકોડ છ અંકોનો હોવો જોઈએ.
if (y=="" || isNaN(y) || y.length>6 || y.length<6)
{
  alert("Please enter the Pincode properly");
  document.js1.pincode.focus();
  return false;
}
  • ઉપરના કોડમાં ત્રણેય માટે એક જ સંદેશ આવે. યોગ્ય સંદેશ માટે ત્રણ અલગ if લખવા પડે:
    • y=="" → "please enter the pincode properly"
    • isNaN(y) → "please enter a number"
    • y.length>6 || y.length<6 → "please enter a six digits"
⚠️ ગૂંચવાશો નહીંisNaN(y) = true એટલે y અંક નથી. || = OR (કોઈ પણ એક શરત ખોટી પડે તો સંદેશ).
🧠 યાદ રાખવાની ટ્રીકPincode = ખાલી નહીં – અંક જ – છ જ. | isNaN: લખાણ → true, અંક → false.
🃏 જાતે ચકાસો – કાર્ડ પર ટેપ કરો
❓ ચલ ઘોષિત કરવા કી-વર્ડ?
✅ var
❓ x અને X સમાન છે?
✅ ના (કેસ-સેન્સિટિવ)
❓ isNaN(123) નું પરિણામ?
✅ false
❓ isNaN("hello") નું પરિણામ?
✅ true
❓ NaN નું પૂરું રૂપ?
✅ Not a Number
❓ પિનકોડ કેટલા અંકોનો?
✅ છ અંકોનો
11🌐 DOM / બ્રાઉઝર ઑબ્જેક્ટ મૉડેલ અને focus()▶
  • વેબબ્રાઉઝરની વિન્ડો કે વેબપેજના નિયંત્રણ માટે બ્રાઉઝર ઑબ્જેક્ટ મૉડેલ (BOM) વપરાય.
  • બ્રાઉઝરને જુદા જુદા વિભાગોમાં વિભાજિત કરવામાં આવે છે; તેને બ્રાઉઝર ઑબ્જેક્ટ મૉડેલ (BOM) કહે.
  • ઑબ્જેક્ટ બનાવવાની જરૂર પડતી નથી; બ્રાઉઝર વેબપેજ દર્શાવે ત્યારે રચના આપોઆપ થાય.
બ્રાઉઝર ઑબ્જેક્ટનો પદાનુક્રમ
Window  (frame, parent, self, top)
 ├─ history
 ├─ document
 │    ├─ link
 │    ├─ form
 │    │    ├─ radio, textarea, button, text, checkbox
 │    │    ├─ password, reset
 │    │    └─ select → option
 │    └─ anchor
 └─ location
ઑબ્જેક્ટ માહિતી
Window સૌથી ઉપરનો ઑબ્જેક્ટ; વૈશ્વિક (global) ઑબ્જેક્ટ; બ્રાઉઝર વિન્ડો કે ફ્રેમ રજૂ કરે; રચના બ્રાઉઝર આપોઆપ કરે
document સૌથી અગત્યનો ઑબ્જેક્ટ; વેબપેજ રજૂ કરવા વપરાય; ફૉર્મ, ચિત્રો, લિંક વગેરે તેની અંદર
form <form> ઘટકથી બનેલો ઑબ્જેક્ટ; document ની અંદર
element ફૉર્મના દરેક ઘટકનો સંદર્ભ (રેડિયો-બટન, ટેક્સ્ટબૉક્સ, ચેકબૉક્સ વગેરે)
  • document.js1.name.value = document → ફૉર્મ (js1) → ફીલ્ડ (name) → value.
  • focus પદ્ધતિ: ફૉર્મના નિશ્ચિત ઘટક પર નિયંત્રણ લઈ જવા. એલર્ટ પછી કર્સર તે ઘટકમાં જાય અને ઘટક highlight થાય.
⭐ ખાસ યાદ રાખોપદાનુક્રમમાં સૌથી ઉપર Window; Window ની અંદર document; document ની અંદર form; form ની અંદર element (radio, text, ...).
🧠 યાદ રાખવાની ટ્રીકW → D → F → E (Window → document → form → element).
🃏 જાતે ચકાસો – કાર્ડ પર ટેપ કરો
❓ BOM માં સૌથી ઉપરનો ઑબ્જેક્ટ?
✅ Window
❓ સૌથી અગત્યનો ઑબ્જેક્ટ?
✅ document
❓ ફૉર્મના દરેક ઘટકનો સંદર્ભ?
✅ element ઑબ્જેક્ટ
❓ focus પદ્ધતિનું કાર્ય?
✅ ઘટક પર નિયંત્રણ લઈ જઈ highlight કરવું
12📝 નોંધણી ફૉર્મમાં જાવાસ્ક્રિપ્ટ validation▶
પ્રકરણ-1 ના નોંધણી ફૉર્મમાં કરવાના ફેરફાર
  • Gender અને Hobby શરૂઆતમાં પસંદ થયેલાં ન હોય.
  • Address માં શરૂઆતની કોઈ કિંમત ન હોય.
  • City માં "choose the city" વિકલ્પ, તેની કિંમત -1. Ahmedabad, Rajkot, Surat ની કિંમતો અનુક્રમે 1, 2, 3.
  • ફેરફાર માટે ફૉર્મમાં ફીલ્ડ પસંદ કરી Form → Form Field.
પગલાં
  1. Form → Define Form (અથવા ફૉર્મ પર Right-click → Properties): Form Name = form1, Action URL = form1.html, Method = post.
  2. Advanced Edit → JavaScript Events → Attribute = onsubmit, Value = return validateForm() → OK.
  3. સ્ક્રિપ્ટ HTML ના <head> વિભાગમાં ઉમેરો.
સ્ક્રિપ્ટની મુખ્ય બાબતો
તપાસ કેવી રીતે?
ચાર ચલ x, y, z, r x = first name, y = middle name, z = last name, r = address ની કિંમત
નામો ખાલી? x==null || x=="" (તે જ રીતે y, z; address માટે r=="")
Gender (રેડિયો) Group name "gender" – બે ઘટકોનો ઍરે. document.form1.gender[0].checked==false && document.form1.gender[1].checked==false → બંને false તો કોઈ વિકલ્પ પસંદ નથી → એલર્ટ + focus
Hobby (ચેકબૉક્સ) Group name "hobby" – ત્રણ ઘટકો. hobby[0], hobby[1], hobby[2] ત્રણેય false તો કોઈ શોખ પસંદ નથી → એલર્ટ
City document.form1.city.value=="-1" → શહેર પસંદ કર્યું નથી → એલર્ટ
if ((document.form1.gender[0].checked==false) && (document.form1.gender[1].checked==false))
{
  alert("Please choose your Gender: Male or Female");
  document.form1.gender[0].focus();
  return false;
}
  • var x=document.form1.firstname.value માં form1 = ફૉર્મનું નામ, firstname = ઘટકને આપેલું નામ.
  • ખાલી ફીલ્ડ છોડતાં મળતા એલર્ટ સંદેશ: "Please enter the first name properly", "...middle name properly", "Please choose your Gender: Male or Female", "Please choose a hobby", "Please provide your city!".
⚠️ ગૂંચવાશો નહીંબધા રેડિયો/ચેકબૉક્સ માટે Group name સમાન હોવાથી જ તે ઍરે (gender[0], gender[1]) તરીકે મળે. City માટે -1 = "choose the city" (કોઈ શહેર પસંદ નથી).
🧠 યાદ રાખવાની ટ્રીકરેડિયો/ચેકબૉક્સ: બધા checked == false → કંઈ પસંદ નથી. City: value == "-1" → પસંદ નથી.
🃏 જાતે ચકાસો – કાર્ડ પર ટેપ કરો
❓ City માં "choose the city" ની કિંમત?
✅ -1
❓ Ahmedabad, Rajkot, Surat ની કિંમતો?
✅ 1, 2, 3
❓ gender ઍરેમાં કેટલા ઘટક?
✅ બે (gender[0], gender[1])
❓ hobby ઍરેમાં કેટલા ઘટક?
✅ ત્રણ
❓ ચેક કર્યું છે કે નહીં તે ચકાસવા?
✅ .checked
🎉 અભિનંદન! તમે બધા વિભાગ વાંચી લીધા. હવે Quiz આપવા તૈયાર છો!

⚡ છેલ્લી ઘડીનું ઝડપી રિવિઝન

  • CSS = Cascading Style Sheet; વાક્યરચના selector {property : value}; rule = selector + declarations.
  • સ્ટાઇલ અલગ રાખવાના લાભ: નકલ ટાળો, જુદી સ્ટાઇલ, સરળ જાળવણી.
  • કમ્પોઝરમાં CSS: Tools → Preferences → General; Cascade (CSS) બટન; ટૅબ: General, Text, Background, Borders, Box, Lists, Aural.
  • CSS ગેરફાયદો = બ્રાઉઝર સુસંગતતા; ફાયદા = ઓછો કોડ, ઝડપી પેજ, સરળ ફેરફાર.
  • JavaScript = નેટસ્કેપે વિકસાવેલી સરળ, હળવી સ્ક્રિપ્ટિંગ ભાષા, કેસ-સેન્સિટિવ; ટૅગ <script>…</script> (head માં ઇચ્છનીય).
  • document.write() = લખાણ દર્શાવે; અર્ધવિરામ વૈકલ્પિક; બ્લૉક { }.
  • onsubmit="return validateForm()"; alert() = એલર્ટ બૉક્સ; focus() = કર્સર ઘટકમાં; return false = સબમિટ અટકે.
  • Events: click, change, focus, blur, load, unload, mouseover, mouseout, reset, select, submit, abort, error; handler = on + event.
  • ચલ: var, કેસ-સેન્સિટિવ; isNaN(123)=false, isNaN("hello")=true; પિનકોડ = ખાલી નહીં, અંક જ, છ અંક.
  • BOM: Window → document → form → element; document સૌથી અગત્યનો.
  • City: -1 = choose the city; Gender/Hobby ચકાસણી .checked == false.

📝 સ્વાધ્યાયના અગત્યના પ્રશ્નો

  1. કેસ્કેડિંગ સ્ટાઇલશીટનો ઉદ્દેશ જણાવો.
  2. વેબપેજમાં શૈલી અને તેમાં આવેલ વિગતોને શા માટે અલગ રાખવી જોઈએ?
  3. CSS ની વાક્યરચના સમજાવો.
  4. CSS ના ફાયદાઓ જણાવો.
  5. CSS ના ગેરફાયદાઓ જણાવો.
  6. HTML પાનામાં જાવાસ્ક્રિપ્ટનો ઉપયોગ શા માટે કરવામાં આવે છે?

🎯 હવે તમારી તૈયારી ચકાસો!

આ પ્રકરણની 119 પ્રશ્નોની MCQ Quiz આપો અને તમારો સ્કોર જુઓ.

સ્રોત અને નોંધ: આ સામગ્રી વિદ્યાર્થીઓની તૈયારી માટે સરળ ભાષામાં તૈયાર કરી છે. પરીક્ષા અંગેની સત્તાવાર માહિતી માટે સંબંધિત બોર્ડ/શિક્ષણ વિભાગની વેબસાઇટ અને પાઠ્યપુસ્તક જુઓ.

કોઈ ભૂલ જણાય તો અમને જણાવો.  |  Disclaimer

No comments:

Post a Comment