TET 2 ની પરીક્ષા માટે ગુજરાતી સાહિત્ય અગત્યનો વિષય છે. આ પોસ્ટમાં કવિ-લેખક-કૃતિ, સાહિત્યના યુગો, સાહિત્ય સ્વરૂપો, જ્ઞાનપીઠ અને અલંકાર-છંદ જેવા મુદ્દા સરળ ભાષામાં સમજાવ્યા છે. પહેલાં Notes વાંચો, પછી 50 પ્રશ્નોની MCQ TEST આપો.
📚
ગુજરાતી સાહિત્ય કવિ-લેખક-કૃતિ, સાહિત્યના યુગો, સાહિત્ય સ્વરૂપો, જ્ઞાનપીઠ અને અલંકાર-છંદ
📖 લગભગ 12 મિનિટ 📚 10 વિભાગ 🎓 TET 2 / પરીક્ષાલક્ષી
કેવી રીતે વાંચશો? દરેક વિભાગ ખોલો → વાંચો → ⭐ બોક્સ અને ટેબલ યાદ રાખો → 🃏 કાર્ડથી જાતે ચકાસો. સાહિત્યમાં ‘કોની કૃતિ?’, ‘સાચું નામ/ઉપનામ’, ‘પ્રથમ કોણ?’ અને ‘ક્યા યુગના?’ વારંવાર પુછાય છે – ટેબલ ખાસ યાદ રાખજો.
બધા ખોલો
1 🗺️ ગુજરાતી સાહિત્યના યુગો – એક નજરે ▶ ગુજરાતી સાહિત્યનો ઇતિહાસ ત્રણ મોટા ભાગમાં વહેંચાય છે: પ્રાચીન (અર્વાચીન પહેલાં) , મધ્યકાલીન અને અર્વાચીન .
યુગ સમય મુખ્ય સર્જકો સોલંકી યુગ 11–13મી સદી હેમચંદ્રાચાર્ય નરસિંહ મહેતા યુગ 15મી સદી નરસિંહ મહેતા , ભાલણ, મીરાંઅખા–પ્રેમાનંદ યુગ 17મી સદી અખો, પ્રેમાનંદ, શામળ દયારામ યુગ 18મી સદી દયારામ સુધારક યુગ 1850–1885 નર્મદ, દલપતરામ પંડિત યુગ 1885–1915 ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠી, નરસિંહરાવ દિવેટિયા, કલાપી, નાનાલાલ ગાંધી યુગ 1915–1945 ઉમાશંકર જોશી, સુંદરમ્, મેઘાણી, મુનશી, ધૂમકેતુ, રમણલાલ દેસાઈ અનુગાંધી–આધુનિક 1945 પછી પન્નાલાલ, રાજેન્દ્ર શાહ, રઘુવીર ચૌધરી, ચંદ્રકાંત બક્ષી
🧠 યાદ રાખવાની ટ્રીક સુ–પં–ગાં = સુ ધારક (નર્મદ-દલપત) → પં ડિત (ગોવર્ધનરામ) → ગાં ધી (ઉમાશંકર-મેઘાણી).
🃏 જાતે ચકાસો – કાર્ડ પર ટેપ કરો
❓ સુધારક યુગના મુખ્ય સર્જકો?
✅ નર્મદ અને દલપતરામ
❓ પંડિત યુગના મુખ્ય સર્જક?
✅ ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠી
❓ ગાંધી યુગના સર્જક?
✅ ઉમાશંકર જોશી, સુંદરમ્, મેઘાણી
✔ આ વિભાગ વાંચી લીધો
2 📜 સોલંકી યુગ અને હેમચંદ્રાચાર્ય ▶ હેમચંદ્રાચાર્ય – ગુજરાતના મહાન વિદ્વાન જૈન આચાર્ય; ‘કલિકાલસર્વજ્ઞ ’ કહેવાયા.તેઓ સિદ્ધરાજ જયસિંહ અને કુમારપાળ – બંને રાજાઓના સમયમાં થયા. પ્રસિદ્ધ વ્યાકરણ ગ્રંથ: સિદ્ધહેમશબ્દાનુશાસન (સિદ્ધરાજના કહેવાથી, ‘સિદ્ધ’ + ‘હેમ’). અન્ય રચનાઓ: કાવ્યાનુશાસન, દ્વયાશ્રય મહાકાવ્ય, ત્રિષષ્ઠિશલાકાપુરુષચરિત, યોગશાસ્ત્ર . ⭐ ખાસ યાદ રાખો ‘સિદ્ધહેમશબ્દાનુશાસન’ = વ્યાકરણ . સિદ્ધરાજ + હેમચંદ્ર = સિદ્ધહેમ .
🃏 જાતે ચકાસો – કાર્ડ પર ટેપ કરો
❓ હેમચંદ્રાચાર્યનો વ્યાકરણ ગ્રંથ?
✅ સિદ્ધહેમશબ્દાનુશાસન
❓ તેઓ કયા રાજાઓના સમયમાં થયા?
✅ સિદ્ધરાજ જયસિંહ અને કુમારપાળ
✔ આ વિભાગ વાંચી લીધો
3 🌅 આદિકવિ નરસિંહ મહેતા ▶ નરસિંહ મહેતા – ગુજરાતી ભાષાના આદિકવિ (15મી સદી).જન્મસ્થળ: તળાજા (ભાવનગર પાસે); કર્મભૂમિ જૂનાગઢ. પ્રસિદ્ધ રચનાઓ: પ્રભાતિયાં (સવારે ગવાતાં ભક્તિપદો), હારમાળા, કૃષ્ણજન્મનાં પદ. પ્રસિદ્ધ પદ: ‘વૈષ્ણવજન તો તેને રે કહીએ ’ – ગાંધીજીનું પ્રિય ભજન. ⭐ ખાસ યાદ રાખો નરસિંહ = આદિકવિ = પ્રભાતિયાં = તળાજા . ગાંધીજીનું પ્રિય ભજન પણ નરસિંહનું.
🃏 જાતે ચકાસો – કાર્ડ પર ટેપ કરો
❓ ગુજરાતી ભાષાના આદિકવિ?
✅ નરસિંહ મહેતા
❓ ‘પ્રભાતિયાં’ કોનાં?
✅ નરસિંહ મહેતા
❓ નરસિંહ મહેતાનું જન્મસ્થળ?
✅ તળાજા
✔ આ વિભાગ વાંચી લીધો
4 🪔 મધ્યકાલીન સર્જકો: અખો, પ્રેમાનંદ, શામળ, દયારામ ▶ કવિ ખાસિયત / સ્વરૂપ પ્રસિદ્ધ કૃતિ અખો છપ્પા , જ્ઞાનમાર્ગી (વેદાંતી) કવિતાઅખેગીતા , ચિત્તવિચાર સંવાદ, અનુભવબિંદુપ્રેમાનંદ ભટ્ટ આખ્યાન સ્વરૂપના શ્રેષ્ઠ કવિ (‘મહાકવિ’)ઓખાહરણ , નળાખ્યાન, સુદામાચરિત, અભિમન્યુ આખ્યાનશામળ ભટ્ટ પદ્યવાર્તા ના કવિસિંહાસન બત્રીસી , નંદબત્રીસી, સૂડાબહોતેરીદયારામ ગરબી (કૃષ્ણભક્તિ, શૃંગાર)દયારામની ગરબીઓ , ભક્તિપોષણ
🧠 યાદ રાખવાની ટ્રીક અખો-છપ્પા, પ્રેમાનંદ-આખ્યાન, શામળ-વાર્તા, દયા-ગરબી – ‘અ-પ્ર-શા-દ’ ના ચાર સ્વરૂપ: છપ્પા, આખ્યાન, પદ્યવાર્તા, ગરબી.
⚠️ ગૂંચવાશો નહીં ‘ઓખાહરણ’ પ્રેમાનંદનું છે – નરસિંહનું નહીં. ‘અખેગીતા’ અખાની છે – ગીતા છે એટલે કૃષ્ણની નહીં!
🃏 જાતે ચકાસો – કાર્ડ પર ટેપ કરો
❓ ‘છપ્પા’ કયા કવિના?
✅ અખો
❓ ‘ઓખાહરણ’ કોનું?
✅ પ્રેમાનંદ
❓ પદ્યવાર્તાકાર?
✅ શામળ ભટ્ટ
✔ આ વિભાગ વાંચી લીધો
5 🔥 સુધારક યુગ: નર્મદ અને દલપતરામ ▶ નર્મદાશંકર દવે ‘નર્મદ’ (1833–1886, સુરત) – અર્વાચીન ગુજરાતી સાહિત્યના પ્રણેતા . કવિ, નિબંધકાર, વિવેચક, પત્રકાર અને સુધારક.
નર્મદ સાથે જોડાયેલી બાબત વિગત જન્મ તારીખ 24 ઓગસ્ટ 1833 (સુરત) – આ દિવસે ગુજરાતી સાહિત્ય દિવસ ઉજવાય છેનર્મકોશ ગુજરાતી ભાષાનો પ્રથમ શબ્દકોશ મારી હકીકત ગુજરાતીની પ્રથમ આત્મકથા ડાંડિયો નર્મદે ચલાવેલું પાક્ષિક (સુધારાનું સામયિક) જય જય ગરવી ગુજરાત ગુજરાતનું ગૌરવગીત – નર્મદે રચ્યું
દલપતરામ (1820–1898, વઢવાણ) – નર્મદના સમકાલીન સુધારક કવિ. પ્રસિદ્ધ: ફાર્બસવિલાસ (ફાર્બસ સાહેબની યાદમાં), બાપાની પીંપર, ‘ઊંટ કહે સૌ’ જેવી બોધપ્રદ કવિતાઓ.
⭐ ખાસ યાદ રાખો નર્મદ = નર્મકોશ + મારી હકીકત + ડાંડિયો + જય જય ગરવી ગુજરાત (ચારેય!). દલપતરામ = ફાર્બસવિલાસ .
⚠️ ગૂંચવાશો નહીં ‘ફાર્બસવિલાસ’ દલપતરામ નું છે, નર્મદનું નહીં.
🃏 જાતે ચકાસો – કાર્ડ પર ટેપ કરો
❓ ગુજરાતી સાહિત્ય દિવસ?
✅ 24 ઓગસ્ટ (નર્મદ જયંતી)
❓ ગુજરાતીનો પ્રથમ શબ્દકોશ?
✅ નર્મકોશ – નર્મદ
❓ પ્રથમ આત્મકથા?
✅ મારી હકીકત – નર્મદ
❓ ‘ડાંડિયો’ કોણે ચલાવ્યું?
✅ નર્મદ
❓ ‘જય જય ગરવી ગુજરાત’ કોનું?
✅ નર્મદ
❓ ‘ફાર્બસવિલાસ’ કોનું?
✅ દલપતરામ
✔ આ વિભાગ વાંચી લીધો
6 🎓 પંડિત યુગ: ગોવર્ધનરામ, નરસિંહરાવ, કલાપી, નાનાલાલ ▶ સર્જક ઓળખ પ્રસિદ્ધ કૃતિ નંદશંકર મહેતા પ્રથમ નવલકથાકાર કરણ ઘેલો (1866) – ગુજરાતીની પ્રથમ નવલકથાગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠી પંડિત યુગના શિરોમણિ, નવલકથાકાર સરસ્વતીચંદ્ર (4 ભાગ)નરસિંહરાવ દિવેટિયા કવિ-વિવેચક કુસુમમાળા (કાવ્યસંગ્રહ)કલાપી (સુરસિંહજી ગોહિલ, લાઠી)પ્રણય-વિરહના કવિ કેકારવ કવિ નાનાલાલ અપદ્યાગદ્ય (ડોલનશૈલી)ના પ્રણેતાઓખાહરણ-નાટક, કુરુક્ષેત્ર, વિરાટનો હિંડોળો
સરસ્વતીચંદ્ર : ચાર ભાગની મહાનવલ. નાયક સરસ્વતીચંદ્ર , નાયિકા કુમુદસુંદરી . લેખક ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠી (1855–1907, નડિયાદ).
1905 માં પ્રથમ ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના અધ્યક્ષ ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠી હતા.કલાપીનું સાચું નામ સુરસિંહજી ગોહિલ ; ઉપનામ ‘કલાપી’ (મોર).🧠 યાદ રાખવાની ટ્રીક ‘ક ’ થી શરૂ: ક લાપી-કે કારવ, ક રણ ઘેલો (પ્રથમ નવલકથા), ક ુસુમમાળા-ન રસિંહરાવ.
⚠️ ગૂંચવાશો નહીં પ્રથમ નવલકથા = કરણ ઘેલો (નંદશંકર, 1866); સરસ્વતીચંદ્ર એ ગુજરાતની મહાનવલ છે, પ્રથમ નહીં.
🃏 જાતે ચકાસો – કાર્ડ પર ટેપ કરો
❓ ગુજરાતીની પ્રથમ નવલકથા?
✅ કરણ ઘેલો
❓ ‘સરસ્વતીચંદ્ર’ના લેખક?
✅ ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠી
❓ ‘કુસુમમાળા’ કોની?
✅ નરસિંહરાવ દિવેટિયા
❓ ‘અપદ્યાગદ્ય’ના પ્રણેતા?
✅ કવિ નાનાલાલ
❓ કલાપીનું સાચું નામ?
✅ સુરસિંહજી ગોહિલ
❓ પ્રથમ સાહિત્ય પરિષદ (1905) અધ્યક્ષ?
✅ ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠી
✔ આ વિભાગ વાંચી લીધો
7 🕊️ ગાંધી યુગ: કવિઓ અને નવલકથાકારો ▶ સર્જક ઉપનામ / બિરુદ પ્રસિદ્ધ કૃતિ ઉમાશંકર જોશી કવિ-વિવેચક નિશીથ (જ્ઞાનપીઠ), ગંગોત્રીસુંદરમ્ સાચું નામ ત્રિભુવનદાસ લુહાર કોયા ભગતની કડવી વાણી, યાત્રા ઝવેરચંદ મેઘાણી રાષ્ટ્રીય શાયર સૌરાષ્ટ્રની રસધાર (લોકકથા), સિંધુડોક. મા. મુનશી નવલકથાકાર, વિદ્વાન પાટણની પ્રભુતા , ગુજરાતનો નાથ, રાજાધિરાજરમણલાલ દેસાઈ સામાજિક નવલકથાકાર ગ્રામલક્ષ્મી , દિવ્યચક્ષુમહાત્મા ગાંધી ગુજરાતીમાં લેખક સત્યના પ્રયોગો અથવા આત્મકથા જ્યોતીન્દ્ર દવે હાસ્ય સાહિત્યકાર હાસ્યલેખો
⭐ ખાસ યાદ રાખો મેઘાણી = રાષ્ટ્રીય શાયર ; ‘સૌરાષ્ટ્રની રસધાર’ = તેમણે સંપાદિત કરેલી લોકકથાઓ . ગાંધીજીની આત્મકથા ગુજરાતીમાં લખાઈ છે.
🃏 જાતે ચકાસો – કાર્ડ પર ટેપ કરો
❓ ‘રાષ્ટ્રીય શાયર’ કોણ?
✅ ઝવેરચંદ મેઘાણી
❓ ‘સૌરાષ્ટ્રની રસધાર’ કોની?
✅ મેઘાણી
❓ ‘પાટણની પ્રભુતા’ કોની?
✅ ક. મા. મુનશી
❓ ‘ગ્રામલક્ષ્મી’ કોની?
✅ રમણલાલ દેસાઈ
❓ સુંદરમ્નું સાચું નામ?
✅ ત્રિભુવનદાસ લુહાર
❓ ‘સત્યના પ્રયોગો’ કોણે લખી?
✅ ગાંધીજી
❓ જ્યોતીન્દ્ર દવે શેના માટે પ્રસિદ્ધ?
✅ હાસ્ય સાહિત્ય
✔ આ વિભાગ વાંચી લીધો
8 ✍️ વાર્તાકારો અને અનુગાંધી સર્જકો ▶ સર્જક સાચું નામ / ઉપનામ કૃતિ ધૂમકેતુ સાચું નામ ગૌરીશંકર જોશી તણખા (વાર્તાસંગ્રહ)જયંત ખત્રી — ખરા બપોર (વાર્તાસંગ્રહ)ચંદ્રકાંત બક્ષી — પેરેલિસિસ (વાર્તા)પન્નાલાલ પટેલ — માનવીની ભવાઈ (નવલકથા)મનુભાઈ પંચોળી ઉપનામ ‘દર્શક’ સોક્રેટીસ, ઝેર તો પીધાં છે જાણી જાણી
🧠 યાદ રાખવાની ટ્રીક ધૂમ-કેતુ → તણખા (ધૂમાડામાં તણખા ઊડે!). પન્ના → માનવીની ભવાઈ .
🃏 જાતે ચકાસો – કાર્ડ પર ટેપ કરો
❓ ધૂમકેતુનું સાચું નામ?
✅ ગૌરીશંકર જોશી
❓ ‘પેરેલિસિસ’ કોની?
✅ ચંદ્રકાંત બક્ષી
❓ ‘ખરા બપોર’ કોની?
✅ જયંત ખત્રી
❓ ‘દર્શક’ ઉપનામ કોનું?
✅ મનુભાઈ પંચોળી
❓ ‘માનવીની ભવાઈ’ કોની?
✅ પન્નાલાલ પટેલ
✔ આ વિભાગ વાંચી લીધો
9 🏅 જ્ઞાનપીઠ પુરસ્કાર – ગુજરાતી વિજેતા ▶ વર્ષ સાહિત્યકાર કૃતિ/નોંધ 1967 ઉમાશંકર જોશી પ્રથમ ગુજરાતી વિજેતા – ‘નિશીથ’1985 પન્નાલાલ પટેલ ‘માનવીની ભવાઈ’ માટે જાણીતા 2001 રાજેન્દ્ર શાહ કવિ – ‘ધ્વનિ’ વગેરે 2015 રઘુવીર ચૌધરી નવલકથાકાર-કવિ – ‘અમૃતા’, ઉપરવાસ ત્રિલોગી
🧠 યાદ રાખવાની ટ્રીક 67 – 85 – 01 – 15 : ઉમાશંકર – પન્નાલાલ – રાજેન્દ્ર – રઘુવીર.
⚠️ ગૂંચવાશો નહીં ‘પ્રથમ ગુજરાતી જ્ઞાનપીઠ’ = ઉમાશંકર જોશી (1967) . પન્નાલાલ 1985, રાજેન્દ્ર શાહ 2001, રઘુવીર 2015.
🃏 જાતે ચકાસો – કાર્ડ પર ટેપ કરો
❓ પ્રથમ ગુજરાતી જ્ઞાનપીઠ વિજેતા?
✅ ઉમાશંકર જોશી (1967)
❓ પન્નાલાલ પટેલને જ્ઞાનપીઠ?
✅ 1985
❓ 2001 નો જ્ઞાનપીઠ?
✅ રાજેન્દ્ર શાહ
❓ 2015 નો જ્ઞાનપીઠ?
✅ રઘુવીર ચૌધરી
✔ આ વિભાગ વાંચી લીધો
10 🎼 અલંકાર અને છંદ – સાહિત્યના પાયાના ખ્યાલ ▶ અલંકાર ઓળખ ઉદાહરણ ઉપમા સરખામણી – ‘જેવું, સમાન, સરખું’ જેવા વાચક શબ્દ ચંદ્ર જેવું મુખરૂપક ઉપમેય–ઉપમાનનો અભેદ – ‘છે’ મુખ ચંદ્ર છે ચેતનગુણારોપણ નિર્જીવમાં સજીવના ગુણનો આરોપ બીજ સપનાં જોતું અનુપ્રાસ વર્ણ/અક્ષરોનું પુનરાવર્તન ચ ાંદની ચ ાંદીની ચ ાદર
છંદ લક્ષણ દોહરો માત્રામેળ; કુલ 48 માત્રા (13+11 ના બે ચરણ ×2) અનુષ્ટુપ અક્ષરમેળ; ચરણદીઠ 8 અક્ષર , કુલ 4 ચરણ = 32 અક્ષર
⭐ ખાસ યાદ રાખો ‘જેવું’ આવે તો ઉપમા, ‘છે’ આવે તો રૂપક – આ એક જ નિયમથી 90% પ્રશ્ન ઉકલે.
🃏 જાતે ચકાસો – કાર્ડ પર ટેપ કરો
❓ ‘ચંદ્ર જેવું મુખ’ – અલંકાર?
✅ ઉપમા
❓ ‘મુખ ચંદ્ર છે’ – અલંકાર?
✅ રૂપક
❓ અનુષ્ટુપમાં ચરણદીઠ અક્ષર?
✅ 8
✔ આ વિભાગ વાંચી લીધો
🎉 અભિનંદન! તમે બધા વિભાગ વાંચી લીધા. હવે Quiz આપવા તૈયાર છો!
⚡ છેલ્લી ઘડીનું ઝડપી રિવિઝન આદિકવિ = નરસિંહ મહેતા (તળાજા, પ્રભાતિયાં).અખો = છપ્પા, અખેગીતા; પ્રેમાનંદ = આખ્યાન, ઓખાહરણ; શામળ = પદ્યવાર્તા; દયારામ = ગરબી.નર્મદ : 24 ઑગસ્ટ, નર્મકોશ, મારી હકીકત, ડાંડિયો, જય જય ગરવી ગુજરાત. દલપતરામ : ફાર્બસવિલાસ.પ્રથમ નવલકથા = કરણ ઘેલો ; સરસ્વતીચંદ્ર = 4 ભાગ, નાયિકા કુમુદસુંદરી. કુસુમમાળા = નરસિંહરાવ; કેકારવ = કલાપી (સુરસિંહજી); અપદ્યાગદ્ય = નાનાલાલ. જ્ઞાનપીઠ: 1967 ઉમાશંકર, 1985 પન્નાલાલ, 2001 રાજેન્દ્ર શાહ, 2015 રઘુવીર ચૌધરી . મેઘાણી = રાષ્ટ્રીય શાયર, સૌરાષ્ટ્રની રસધાર; મુનશી = પાટણની પ્રભુતા; રમણલાલ = ગ્રામલક્ષ્મી. ધૂમકેતુ (ગૌરીશંકર જોશી) = તણખા; સુંદરમ્ = ત્રિભુવનદાસ લુહાર; ‘દર્શક’ = મનુભાઈ પંચોળી. ઉપમા = ‘જેવું’; રૂપક = ‘છે’; દોહરો = 48 માત્રા; અનુષ્ટુપ = 8 અક્ષર.
🎯 હવે તમારી તૈયારી ચકાસો! આ વિષયની 50 પ્રશ્નોની MCQ Quiz આપો અને તમારો સ્કોર જુઓ.
સ્રોત અને નોંધ: આ સામગ્રી વિદ્યાર્થીઓની તૈયારી માટે સરળ ભાષામાં તૈયાર કરી છે. પરીક્ષા અંગેની સત્તાવાર માહિતી માટે સંબંધિત બોર્ડ/શિક્ષણ વિભાગની વેબસાઇટ અને પાઠ્યપુસ્તક જુઓ.
કોઈ ભૂલ જણાય તો અમને જણાવો . | Disclaimer
No comments:
Post a Comment