Wednesday, October 28, 2026

TET 2 પ્રાથમિક શિક્ષણની યોજનાઓ – Notes, મહત્વના મુદ્દા અને 50 MCQ TEST

TET 2 પ્રાથમિક શિક્ષણની યોજનાઓ

TET 2 ની પરીક્ષા માટે પ્રાથમિક શિક્ષણની યોજનાઓ અગત્યનો વિષય છે. આ પોસ્ટમાં ઑપરેશન બ્લૅકબોર્ડ, DPEP, SSA, સમગ્ર શિક્ષા, PM પોષણ, RTE અને ગુણોત્સવ જેવા મુદ્દા સરળ ભાષામાં સમજાવ્યા છે. પહેલાં Notes વાંચો, પછી 50 પ્રશ્નોની MCQ TEST આપો.

🏫

પ્રાથમિક શિક્ષણ સંબંધિત યોજનાઓ

ઑપરેશન બ્લૅકબોર્ડથી સમગ્ર શિક્ષા સુધી: રાષ્ટ્રીય યોજનાઓ, RTE ની જોગવાઈઓ અને ગુજરાતના કાર્યક્રમો

📖 લગભગ 11 મિનિટ📚 9 વિભાગ🎓 TET 2 / પરીક્ષાલક્ષી
કેવી રીતે વાંચશો? યોજનાઓ વર્ષના ક્રમમાં યાદ રાખો – 1975 → 1987 → 1994 → 1995 → 2001 → 2004 → 2009 → 2018 → 2021. ટેબલ અને 🧠 ટ્રીક ખાસ વાંચજો. રકમ/મુદત/સંખ્યા સમય સાથે બદલાય છે – તાજેતરની માહિતી માટે સત્તાવાર સાઇટ જુઓ.
1⏳ યોજનાઓની સમયરેખા (એક નજરે)▶
વર્ષયોજના
1975ICDS – સંકલિત બાળ વિકાસ સેવા
1987ઑપરેશન બ્લૅકબોર્ડ; શિક્ષણ કર્મી (રાજસ્થાન)
1988મહિલા સમાખ્યા; રાષ્ટ્રીય બાળ મજૂર પરિયોજના (NCLP)
1992લોક જુંબિશ (રાજસ્થાન)
1994DPEP – જિલ્લા પ્રાથમિક શિક્ષણ કાર્યક્રમ
1995મધ્યાહ્ન ભોજન યોજના (રાષ્ટ્રવ્યાપી)
2001સર્વ શિક્ષા અભિયાન (SSA)
2004કસ્તુરબા ગાંધી બાલિકા વિદ્યાલય (KGBV)
2009/2010RTE કાયદો / અમલ
2014સ્વચ્છ વિદ્યાલય; પઢે ભારત, બઢે ભારત
2015શાળા સિદ્ધિ
2016વિદ્યાંજલિ
2017DIKSHA
2018સમગ્ર શિક્ષા
2019NISHTHA
2021નિપુણ ભારત
🧠 યાદ રાખવાની ટ્રીક
75 – 87 – 94 – 95 – 2001 – 2004 – 2018: ICDS, બ્લૅકબોર્ડ, DPEP, ભોજન, SSA, KGBV, સમગ્ર શિક્ષા.
🃏 જાતે ચકાસો – કાર્ડ પર ટેપ કરો
❓ ICDS કયા વર્ષે?
✅ 1975
❓ DPEP?
✅ 1994
❓ મધ્યાહ્ન ભોજન રાષ્ટ્રવ્યાપી?
✅ 1995
❓ KGBV?
✅ 2004
2🖍️ ઑપરેશન બ્લૅકબોર્ડ અને DPEP▶

ઑપરેશન બ્લૅકબોર્ડ (1987) – NPE 1986 ના અનુસંધાને પ્રાથમિક શાળાઓની લઘુતમ આવશ્યક સુવિધાઓ સુધારવા.

  • દરેક પ્રાથમિક શાળામાં બે ઓરડા, બે શિક્ષકો (એક મહિલા), બ્લૅકબોર્ડ અને શિક્ષણ સામગ્રી.

DPEP (1994) – જિલ્લા પ્રાથમિક શિક્ષણ કાર્યક્રમ:

  • કેન્દ્ર પુરસ્કૃત, વિદેશી સહાય (વિશ્વ બૅન્ક વગેરે) સાથે, જિલ્લા આધારિત યોજના.
  • ખાસ કરીને ઓછી સ્ત્રી સાક્ષરતા ધરાવતા જિલ્લાઓ પર ધ્યાન.
  • હેતુ: પ્રાથમિક શિક્ષણનું સાર્વત્રિકરણ (UEE).
⭐ ખાસ યાદ રાખો
OB = સુવિધાઓ (ભૌતિક); DPEP = જિલ્લા આધારિત + વિદેશી સહાય.
🃏 જાતે ચકાસો – કાર્ડ પર ટેપ કરો
❓ ઑપરેશન બ્લૅકબોર્ડનું વર્ષ?
✅ 1987
❓ OB માં કેટલા ઓરડા/શિક્ષક?
✅ બે ઓરડા, બે શિક્ષક (એક મહિલા)
❓ DPEP કેવી યોજના?
✅ કેન્દ્ર પુરસ્કૃત, વિદેશી સહાય, જિલ્લા આધારિત
3🌟 સર્વ શિક્ષા અભિયાન (SSA) અને સમગ્ર શિક્ષા▶
મુદ્દોSSAસમગ્ર શિક્ષા
વર્ષ20012018
ઉદ્દેશ6–14 વર્ષનાં તમામ બાળકોને પ્રાથમિક શિક્ષણ (UEE)SSA + RMSA + શિક્ષક શિક્ષણ યોજના એકીકૃત
વિસ્તારપ્રાથમિક – ઉચ્ચ પ્રાથમિકપ્રી-સ્કૂલથી ધોરણ 12
સૂત્ર‘સૌ ભણે, સૌ આગળ વધે’ (Sab Padhe Sab Badhe)–
  • UEE = Universalization of Elementary Education.
  • BRC / CRC = બ્લૉક અને ક્લસ્ટર સંસાધન કેન્દ્રો (શૈક્ષણિક સહાય).
  • સમગ્ર શિક્ષામાં CWSN (વિશેષ જરૂરિયાતવાળાં બાળકો) માટે સાધનો, સહાયક અને રિસોર્સ શિક્ષક.
  • બાલવાટિકા – સરકારી પ્રાથમિક શાળાઓમાં ધોરણ 1 પહેલાં (NEP 2020 ના પાયાના તબક્કા સાથે).
⚠️ ગૂંચવાશો નહીં
SSA = 2001 (પ્રાથમિક); સમગ્ર શિક્ષા = 2018 (પ્રી-સ્કૂલથી 12). બંનેને ગૂંચવશો નહીં.
🃏 જાતે ચકાસો – કાર્ડ પર ટેપ કરો
❓ SSA વર્ષ?
✅ 2001
❓ સમગ્ર શિક્ષા વર્ષ?
✅ 2018
❓ SSA સૂત્ર?
✅ સૌ ભણે, સૌ આગળ વધે
❓ BRC/CRC?
✅ બ્લૉક અને ક્લસ્ટર સંસાધન કેન્દ્ર
4🍲 ICDS, મધ્યાહ્ન ભોજન અને PM પોષણ▶

ICDS (1975) – આંગણવાડી દ્વારા 0 થી 6 વર્ષ નાં બાળકોને પોષણ, આરોગ્ય અને પૂર્વ-પ્રાથમિક શિક્ષણ.

મધ્યાહ્ન ભોજન યોજના – રાષ્ટ્રવ્યાપી 1995; હવે નામ PM પોષણ.

સ્તરકૅલરીપ્રોટીન
પ્રાથમિક (ધોરણ 1–5)45012 ગ્રામ
ઉચ્ચ પ્રાથમિક (ધોરણ 6–8)70020 ગ્રામ
  • PM પોષણ હેઠળ સરકારી શાળાઓમાં બાલવાટિકાથી ધોરણ 8 ના વિદ્યાર્થીઓને ભોજન.
  • હેતુ: હાજરી વધારવી, પોષણ સુધારવું, ગળતર ઘટાડવું.
🧠 યાદ રાખવાની ટ્રીક
450–12 (પ્રાથમિક), 700–20 (ઉચ્ચ પ્રાથમિક).
🃏 જાતે ચકાસો – કાર્ડ પર ટેપ કરો
❓ ICDS વય?
✅ 0 થી 6 વર્ષ
❓ પ્રાથમિક ભોજન ધોરણ?
✅ 450 કૅલરી, 12 ગ્રામ પ્રોટીન
❓ ઉચ્ચ પ્રાથમિક?
✅ 700 કૅલરી, 20 ગ્રામ પ્રોટીન
❓ PM પોષણ કોને?
✅ બાલવાટિકાથી ધોરણ 8
5👧 કન્યા અને વંચિતો માટેની યોજનાઓ▶
યોજનાવર્ષવિગત
મહિલા સમાખ્યા1988ગ્રામીણ મહિલાઓના શિક્ષણ અને સશક્તિકરણ
KGBV2004પછાત વિસ્તારની ઉચ્ચ પ્રાથમિક કન્યાઓ માટે આવાસી શાળા
NCLP1988બાળ મજૂરોને વિશેષ શાળામાં ભણાવી મુખ્ય પ્રવાહમાં લાવવા
શિક્ષણ કર્મી1987રાજસ્થાન – દૂરના ગામોમાં શિક્ષકોની ગેરહાજરી દૂર કરવા
લોક જુંબિશ1992રાજસ્થાન – લોક ભાગીદારી આધારિત શિક્ષણ
⚠️ ગૂંચવાશો નહીં
શિક્ષણ કર્મી અને લોક જુંબિશ – બંને રાજસ્થાનના પ્રોજેક્ટ છે.
🃏 જાતે ચકાસો – કાર્ડ પર ટેપ કરો
❓ KGBV વર્ષ?
✅ 2004
❓ મહિલા સમાખ્યા વર્ષ?
✅ 1988
❓ શિક્ષણ કર્મી ક્યાં?
✅ રાજસ્થાન
❓ લોક જુંબિશ ક્યાં?
✅ રાજસ્થાન
❓ NCLP શું કરે?
✅ બાળ મજૂરોને વિશેષ શાળા દ્વારા મુખ્ય પ્રવાહમાં
6⚖️ RTE Act – મહત્ત્વની જોગવાઈઓ▶
મુદ્દોજોગવાઈ
અંતરપ્રાથમિક શાળા ઘરથી 1 કિમીની અંદર
શિક્ષક-વિદ્યાર્થી ગુણોત્તર (પ્રાથમિક)1 : 30
SMCવાલીઓ/વાલી પ્રતિનિધિઓનો ત્રણ-ચતુર્થાંશ હિસ્સો; ઓછામાં ઓછી 50% મહિલાઓ
પ્રવેશકેપિટેશન ફી અને સ્ક્રીનિંગ બંને પર પ્રતિબંધ
પરીક્ષાપ્રાથમિક શિક્ષણ પૂર્ણ થાય ત્યાં સુધી બોર્ડ પરીક્ષા નહીં
કાર્યદિવસો (પ્રાથમિક)ઓછામાં ઓછા 200
દેખરેખNCPCR (રાષ્ટ્રીય બાળ અધિકાર સંરક્ષણ આયોગ)
શાળા બહારનાં મોટી વયનાં બાળકોવિશેષ તાલીમ આપી વયને અનુરૂપ ધોરણમાં પ્રવેશ
બિન-શૈક્ષણિક ફરજફક્ત વસ્તી ગણતરી, ચૂંટણી અને આપત્તિ રાહત
🧠 યાદ રાખવાની ટ્રીક
1 કિમી – 30:1 – ¾ વાલી – 200 દિવસ – બોર્ડ પરીક્ષા નહીં.
🃏 જાતે ચકાસો – કાર્ડ પર ટેપ કરો
❓ પ્રાથમિક શાળાનું અંતર?
✅ 1 કિમીની અંદર
❓ PTR?
✅ 1 : 30
❓ SMC માં ત્રણ-ચતુર્થાંશ કોણ?
✅ વાલીઓ
❓ RTE ચકાસતી સંસ્થા?
✅ NCPCR
7🛠️ ગુણવત્તા સુધારણા અને તાલીમની પહેલો▶
પહેલવર્ષહેતુ
પઢે ભારત, બઢે ભારત2014ધોરણ 1–2 માં વાંચન, લેખન અને ગણનની શરૂઆતની ક્ષમતા
સ્વચ્છ વિદ્યાલય અભિયાન2014દરેક શાળામાં છોકરા-છોકરીઓ માટે અલગ શૌચાલય
શાળા સિદ્ધિ2015શાળાનું સ્વ-મૂલ્યાંકન અને સુધારણા માળખું (NUEPA)
વિદ્યાંજલિ2016શાળાઓમાં સમાજના સ્વયંસેવકોની ભાગીદારી
DIKSHA2017શાળા શિક્ષણ માટે રાષ્ટ્રીય ડિજિટલ પ્લૅટફૉર્મ
NISHTHA2019શિક્ષકો અને આચાર્યોની સમગ્ર તાલીમ
DIETNPE 1986District Institute of Education and Training – જિલ્લા સ્તરે શિક્ષક તાલીમ
⭐ ખાસ યાદ રાખો
શાળા સિદ્ધિ = સ્વ-મૂલ્યાંકન; વિદ્યાંજલિ = સ્વયંસેવક; સ્વચ્છ વિદ્યાલય = શૌચાલય.
🃏 જાતે ચકાસો – કાર્ડ પર ટેપ કરો
❓ શાળા સિદ્ધિ શું છે?
✅ શાળાનું સ્વ-મૂલ્યાંકન માળખું
❓ વિદ્યાંજલિનો હેતુ?
✅ સ્વયંસેવકોની ભાગીદારી
❓ DIET પૂરું નામ?
✅ District Institute of Education and Training
❓ DIKSHA વર્ષ?
✅ 2017
8🚀 નિપુણ ભારત, વિદ્યા પ્રવેશ અને PM SHRI▶
પહેલમુદ્દો
નિપુણ ભારત2021; લક્ષ્ય – ધોરણ 3 સુધી પાયાની સાક્ષરતા-સંખ્યાજ્ઞાન (લક્ષ્ય વર્ષ 2026–27)
વિદ્યા પ્રવેશધોરણ 1 ના બાળકો માટે 3 મહિનાનું રમત આધારિત મૉડ્યૂલ
PM SHRINEP 2020 ના અમલ માટે આદર્શ/નમૂનારૂપ શાળાઓ (લગભગ 14,500)
સમગ્ર શિક્ષા – CWSNસમાવેશી શિક્ષણ માટે સાધનો, સહાયક અને રિસોર્સ શિક્ષક

PM SHRI ની સંખ્યા/મુદત માટે તાજેતરની માહિતી સત્તાવાર સાઇટ પર જુઓ.

🃏 જાતે ચકાસો – કાર્ડ પર ટેપ કરો
❓ નિપુણ ભારત વર્ષ અને લક્ષ્ય?
✅ 2021; ધોરણ 3 સુધી
❓ વિદ્યા પ્રવેશ કયા ધોરણ માટે?
✅ ધોરણ 1
❓ PM SHRI હેતુ?
✅ NEP ની આદર્શ શાળાઓ
9🦁 ગુજરાતની પ્રાથમિક શિક્ષણ યોજનાઓ▶
યોજનાહેતુ
કન્યા કેળવણી મહોત્સવ અને શાળા પ્રવેશોત્સવ2003 થી – નામાંકન અને કન્યા શિક્ષણ
ગુણોત્સવશાળાઓ અને વિદ્યાર્થીઓની ગુણવત્તા મૂલ્યાંકન
વિદ્યાલક્ષ્મી બૉન્ડકન્યાઓના નામાંકન અને શિક્ષણને પ્રોત્સાહન
સરસ્વતી સાધનાકન્યા વિદ્યાર્થીઓને સાઇકલ (શાળાએ જવા)
વિદ્યાદીપવિદ્યાર્થીઓ માટે અકસ્માત વીમા રક્ષણ
વાંચે ગુજરાતબાળકોમાં વાંચનની ટેવ
ઝીરો ડ્રૉપઆઉટકોઈ બાળક શાળા છોડી ન દે તે સુનિશ્ચિત કરવું
વિદ્યા સમીક્ષા કેન્દ્ર (VSK)ડેટા, હાજરી અને ગુણવત્તાનું ડિજિટલ નિરીક્ષણ (ગાંધીનગર)
  • ગળતર દર (Dropout) ઘટાડવા: ભોજન યોજના, મફત પુસ્તકો, શિષ્યવૃત્તિ અને આનંદદાયી વર્ગખંડ – દંડ કે પરીક્ષા વધારવાથી નહીં.
🧠 યાદ રાખવાની ટ્રીક
સરસ્વતી = સાઇકલ, વિદ્યાદીપ = વીમો, વિદ્યાલક્ષ્મી = કન્યા બૉન્ડ, વાંચે ગુજરાત = વાંચન.
🃏 જાતે ચકાસો – કાર્ડ પર ટેપ કરો
❓ સરસ્વતી સાધના?
✅ કન્યાઓને સાઇકલ
❓ વિદ્યાદીપ?
✅ અકસ્માત વીમો
❓ શાળા પ્રવેશોત્સવ વર્ષ?
✅ 2003
❓ VSK શું કરે?
✅ ડેટા અને હાજરીનું ડિજિટલ નિરીક્ષણ
🎉 અભિનંદન! તમે બધા વિભાગ વાંચી લીધા. હવે Quiz આપવા તૈયાર છો!

⚡ છેલ્લી ઘડીનું ઝડપી રિવિઝન

  • ક્રમ: ICDS 1975 → OB 1987 → DPEP 1994 → ભોજન 1995 → SSA 2001 → KGBV 2004 → RTE 2009/10 → સમગ્ર શિક્ષા 2018 → નિપુણ ભારત 2021.
  • OB: 2 ઓરડા + 2 શિક્ષક (1 મહિલા) + બ્લૅકબોર્ડ; DPEP: જિલ્લા આધારિત + વિદેશી સહાય.
  • ભોજન: પ્રાથમિક 450 કૅલરી/12 ગ્રામ; ઉચ્ચ પ્રાથમિક 700/20.
  • રાજસ્થાન: શિક્ષણ કર્મી અને લોક જુંબિશ.
  • RTE: 1 કિમી, 30:1, SMC ¾ વાલી, 200 દિવસ, બોર્ડ પરીક્ષા નહીં, NCPCR.
  • શાળા સિદ્ધિ = સ્વ-મૂલ્યાંકન; વિદ્યાંજલિ = સ્વયંસેવક; NISHTHA = તાલીમ; DIET = જિલ્લા તાલીમ.
  • ગુજરાત: સરસ્વતી સાધના = સાઇકલ; વિદ્યાદીપ = વીમો; ગુણોત્સવ = ગુણવત્તા; વાંચે ગુજરાત = વાંચન.

🎯 હવે તમારી તૈયારી ચકાસો!

આ વિષયની 50 પ્રશ્નોની MCQ Quiz આપો અને તમારો સ્કોર જુઓ.

સ્રોત અને નોંધ: આ સામગ્રી વિદ્યાર્થીઓની તૈયારી માટે સરળ ભાષામાં તૈયાર કરી છે. પરીક્ષા અંગેની સત્તાવાર માહિતી માટે સંબંધિત બોર્ડ/શિક્ષણ વિભાગની વેબસાઇટ અને પાઠ્યપુસ્તક જુઓ.

કોઈ ભૂલ જણાય તો અમને જણાવો.  |  Disclaimer

No comments:

Post a Comment