Wednesday, October 7, 2026

ધોરણ 6 સામાજિક વિજ્ઞાન પ્રકરણ 1: પૃથ્વી પર સ્થાનોની સ્થિતિ – નોટ્સ અને MCQ TEST

ધોરણ 6 સામાજિક વિજ્ઞાન પ્રકરણ 1: પૃથ્વી પર સ્થાનોની સ્થિતિ
આ પ્રકરણમાં અક્ષાંશ-રેખાંશ, નકશો વાંચવો, સમય ક્ષેત્ર અને આંતરરાષ્ટ્રીય દિનાંતર રેખા વિશે સરળ ભાષામાં સમજ આપી છે. મહત્વના મુદ્દા, આકૃતિ, કોષ્ટકો અને ઉદાહરણો વાંચીને પછી MCQ TEST આપો.

🌍 પૃથ્વી પર સ્થાનોની સ્થિતિ

ધોરણ 6 • સામાજિક વિજ્ઞાન • પ્રકરણ 1 • મહત્વના મુદ્દા

🗺️ નકશો📐 અક્ષાંશ📏 રેખાંશ⏰ સમય ક્ષેત્ર📅 દિનાંતર રેખા

1 🗺️ નકશો એટલે શું?

નકશો એ કોઈ વિસ્તારનું પ્રતીકાત્મક ચિત્ર છે. તે નાના વિસ્તાર (ગામ, શહેર) થી લઈને આખા દેશ કે સમગ્ર વિશ્વનો પણ હોઈ શકે છે. નકશામાં વિસ્તાર ઉપરથી જોતા હોઈએ તેમ દેખાય છે. અનેક નકશાઓનો સંગ્રહ કે પુસ્તક નકશાપોથી (Atlas) કહેવાય છે.

નકશાના મુખ્ય પ્રકાર

પ્રકારશું દર્શાવે છે?ઉદાહરણ
⛰️ ભૌતિક (Physical)પર્વતો, નદીઓ, મહાસાગરો જેવા કુદરતી લક્ષણોભારતનો ભૌતિક નકશો
🏛️ રાજકીય (Political)દેશો, રાજ્યો, સરહદો, શહેરો, પાટનગરભારતના રાજ્યો અને પાટનગર
📊 વિષય આધારિત (Thematic)કોઈ ચોક્કસ પ્રકારની માહિતીવરસાદ, પાક, વસ્તી

2 🧭 નકશાના ત્રણ મુખ્ય ઘટકો

📏 અંતરપ્રમાણમાપ (Scale)
🧭 દિશાચાર મુખ્ય + ચાર વચ્ચેની
🔣 રૂઢ સંજ્ઞાઓSymbols

(અ) અંતર અને પ્રમાણમાપ

મોટા વિસ્તારને નાના કાગળ પર દોરવા પ્રમાણમાપનો ઉપયોગ થાય છે. તે બતાવે છે કે નકશા પરનું માપ જમીન પરના કેટલા માપ બરાબર છે.

નકશા પરનું અંતર × પ્રમાણમાપ = સાચું અંતર
  • ઉદાહરણ 1: 1 સેમી = 500 મીટર હોય તો 6 સેમી = 6 × 500 = 3000 મીટર (3 કિમી).
  • ઉદાહરણ 2: માપપટ્ટી પર 2.5 સેમી = 500 કિમી હોય તો 1 સેમી = 200 કિમી.
  • ઉદાહરણ 3: 40 મી × 30 મી મેદાન, 1 સેમી = 10 મીટર લઈએ તો નકશામાં 4 સેમી × 3 સેમી બને. કર્ણ 5 સેમી એટલે સાચો કર્ણ 50 મીટર.

(બ) દિશા

🧭 ચાર મુખ્ય દિશાઓ: ઉત્તર, દક્ષિણ, પૂર્વ, પશ્ચિમ.
વચ્ચેની ચાર દિશાઓ: ઉત્તર-પૂર્વ (NE), દક્ષિણ-પૂર્વ (SE), દક્ષિણ-પશ્ચિમ (SW), ઉત્તર-પશ્ચિમ (NW).
નકશામાં 'N' લખેલો તીર ઉત્તર દિશા બતાવે છે.

(ક) રૂઢ સંજ્ઞાઓ

નકશામાં જગ્યા ઓછી હોવાથી રેલવે, રસ્તા, નદી, તળાવ, મંદિર, પોસ્ટ ઑફિસ, વૃક્ષો અને સરહદો ચોક્કસ ચિહ્નો વડે દર્શાવાય છે. ભારત માટેની સંજ્ઞાઓ ભારતીય સર્વેક્ષણ વિભાગે (Survey of India) નક્કી કરી છે. નકશાના ખૂણામાં આપેલી સંજ્ઞાસૂચિ જોઈને નકશો સહેલાઈથી વાંચી શકાય.

3 🌐 નકશો અને પૃથ્વીનો ગોળો

પૃથ્વી લગભગ ગોળ (ધ્રુવો પર થોડી ચપટી) છે, એટલે તેને સપાટ કાગળ પર સંપૂર્ણ સાચી રીતે દર્શાવી શકાતી નથી. નારંગીની છાલને ટેબલ પર સપાટ ગોઠવવા જાઓ તો તે ફાટે કે વળે, તેવી જ મુશ્કેલી છે. તેથી પૃથ્વીનો આકાર, કદ અને દિશાઓ સૌથી સારી રીતે બતાવવા ગોળો (Globe) ઉપયોગી છે.

4 📍 નિર્દેશાંક પદ્ધતિ (Coordinates)

કોઈ સ્થળની ચોક્કસ જગ્યા બે માહિતીથી નક્કી થાય છે, તેને નિર્દેશાંક પદ્ધતિ કહે છે. જેમ શતરંજના પાટિયા પર ખાનાનું નામ અક્ષર અને આંકડાથી (જેમ કે d-4), અને બજારમાં દુકાનનું સરનામું "5મી હરોળમાં 7મી દુકાન". એ જ રીતે પૃથ્વી પર સ્થળ શોધવા અક્ષાંશ અને રેખાંશ વપરાય છે.

5 📐 અક્ષાંશ (Latitude)

  • અક્ષાંશ એટલે વિષુવવૃત્ત (Equator) થી ઉત્તર કે દક્ષિણ તરફનું કોણીય અંતર, જે અંશ (°) માં મપાય છે.
  • વિષુવવૃત્ત = 0° અક્ષાંશ. તે પૃથ્વીનું સૌથી મોટું વર્તુળ છે અને પૃથ્વીને ઉત્તર અને દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં વહેંચે છે.
  • ઉત્તર ધ્રુવ 90° ઉ. અને દક્ષિણ ધ્રુવ 90° દ. પર છે.
  • અક્ષાંશની રેખાઓ વિષુવવૃત્તને સમાંતર હોવાથી સમાંતર રેખાઓ કહેવાય. ધ્રુવો તરફ જતાં વર્તુળો નાના થાય છે.
  • આબોહવા: વિષુવવૃત્ત પાસે ગરમ, ધ્રુવો તરફ જતાં ઠંડી આબોહવા.

6 📏 રેખાંશ (Longitude)

  • રેખાંશ એટલે ઉત્તર ધ્રુવથી દક્ષિણ ધ્રુવ સુધીના અર્ધવર્તુળો, જેને મધ્યવર્તી રેખાઓ (Meridians) કહે છે.
  • મુખ્ય રેખાંશ (Prime Meridian) = 0° રેખાંશ. તે લંડન પાસેના ગ્રિનિચ માંથી પસાર થાય છે. વર્ષ 1884 માં તેને આંતરરાષ્ટ્રીય માન્યતા મળી.
  • રેખાંશ 0° થી 180° સુધી પૂર્વ (પૂ.) અને પશ્ચિમ (પ.) બંને તરફ મપાય છે.
  • 180° રેખાંશ પૂર્વ અને પશ્ચિમ બંને ગણાય, એટલે ફક્ત "180°" લખાય છે.
  • ઉદાહરણ: દિલ્હી લગભગ 28.6° ઉ. અને 77° પૂ.; ન્યૂયોર્ક 74° પ.; ટોકિયો 140° પૂ.

અક્ષાંશ અને રેખાંશ વચ્ચેનો તફાવત

મુદ્દો📐 અક્ષાંશ📏 રેખાંશ
દિશાપૂર્વથી પશ્ચિમ (સમાંતર)ઉત્તરથી દક્ષિણ (ધ્રુવથી ધ્રુવ)
આકારપૂર્ણ વર્તુળોઅર્ધવર્તુળો
શરૂઆતની રેખાવિષુવવૃત્ત (0°)ગ્રિનિચ / મુખ્ય રેખાંશ (0°)
મહત્તમ મૂલ્ય90° (ઉ. અને દ.)180° (પૂ. અને પ.)
લંબાઈસરખી નથી, ધ્રુવો તરફ ઘટેબધી અર્ધવર્તુળ, લગભગ સરખી
ઉપયોગઆબોહવા સમજવાસમય નક્કી કરવા
ગોળાર્ધઉત્તર / દક્ષિણપૂર્વ / પશ્ચિમ
💡 ગ્રીડ: અક્ષાંશ અને રેખાંશની બધી રેખાઓ મળીને પૃથ્વી પર જાળી (Grid) બનાવે છે. વિષુવવૃત્ત પૃથ્વીને ઉત્તર-દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં અને ગ્રિનિચ રેખા (તથા સામેની 180° રેખા) પૂર્વ-પશ્ચિમ ગોળાર્ધમાં વહેંચે છે.

7 🏛️ ઉજ્જૈનની પ્રાચીન મધ્યરેખા

ગ્રિનિચ પહેલાં ભારતની પોતાની મધ્યરેખા હતી, જે ઉજ્જૈન (ઉજ્જયિની) માંથી પસાર થતી. ઉજ્જૈન સદીઓથી ખગોળશાસ્ત્રનું મહત્વનું કેન્દ્ર રહ્યું છે અને લગભગ 1500 વર્ષ પહેલાં ખગોળશાસ્ત્રી વરાહમિહિર પણ ત્યાં સંશોધન કરતા હતા. તે લગભગ 75.8° પૂ. રેખાંશ પર ગણાતી અને ભારતીય ખગોળશાસ્ત્રના ગ્રંથોમાં ગણતરીનો મુખ્ય સંદર્ભ હતી.

8 ⏰ સમય અને સમય ક્ષેત્ર (Time Zone)

સમયની ગણતરી

360° ÷ 24 કલાક = 15° પ્રતિ કલાક  |  1° = 4 મિનિટ
  • પૃથ્વી પોતાની ધરી પર 24 કલાકમાં 360° ફરે છે.
  • દર 15° રેખાંશે 1 કલાકનો ફેર પડે છે.
  • પૂર્વ તરફ સમય આગળ (+), પશ્ચિમ તરફ સમય પાછળ (−).
રેખાંશગ્રિનિચ પર બપોરે 12 વાગે ત્યાંનો સ્થાનિક સમય
15° પૂ.બપોરે 1:00
30° પૂ.બપોરે 2:00
60° પૂ.સાંજે 4:00
15° પ.સવારે 11:00
75° પ.સવારે 7:00

સ્થાનિક સમય અને પ્રમાણસમય

  • સ્થાનિક સમય: દરેક રેખાંશનો પોતાનો સમય (સૂર્યની સ્થિતિ પ્રમાણે).
  • પ્રમાણસમય: ગૂંચવણ ટાળવા દેશ એક મધ્યરેખા પસંદ કરી આખા દેશમાં એક સમય અપનાવે છે.
  • ભારતીય પ્રમાણસમય (IST) = GMT + 5:30. તે લગભગ 82.5° પૂ. રેખાંશ પર આધારિત છે (82.5 ÷ 15 = 5.5 કલાક).

ટાઇમ ઝોન

દુનિયા 15° ના પટ્ટામાં વહેંચાયેલી છે, પણ નકશામાં સીમાઓ સીધી નથી કારણ કે તે દેશોની સરહદને અનુસરે છે. મોટા દેશોમાં એકથી વધુ ટાઇમ ઝોન હોય છે: USA માં 6 અને રશિયામાં 11.

📅 આંતરરાષ્ટ્રીય દિનાંતર રેખા (IDL)

  • લગભગ 180° રેખાંશ પર, ગ્રિનિચ રેખાની બરાબર સામે.
  • બંને બાજુ +12 અને −12 ટાઇમ ઝોન મળે છે.
  • સીધી નથી, કેટલાક દેશો ટાળવા વાંકીચૂકી છે.
⚠️ યાદ રાખો: પૂર્વ તરફથી ઓળંગો તો એક દિવસ ઘટે (સોમવારના બદલે રવિવાર). પશ્ચિમ તરફથી ઓળંગો તો એક દિવસ વધે.
🇮🇳 ભારતનો વિસ્તાર: લગભગ 8° ઉ. થી 37° ઉ. અક્ષાંશ અને 68° પૂ. થી 97° પૂ. રેખાંશ વચ્ચે.

9 ❓ સ્વાધ્યાયના મહત્વના પ્રશ્નો અને જવાબો

પ્રશ્ન 1: લંડનમાં બપોરે 12 વાગે ભારતમાં સાંજે 5:30 કેમ?
ભારતીય પ્રમાણસમય GMT કરતાં 5 કલાક 30 મિનિટ આગળ છે. લંડન ગ્રિનિચ પાસે છે, એટલે ત્યાં 12:00 હોય ત્યારે ભારતમાં 12:00 + 5:30 = સાંજે 5:30.
પ્રશ્ન 2: સ્થાનિક સમય અને પ્રમાણસમય વચ્ચે શું તફાવત?
સ્થાનિક સમય દરેક રેખાંશનો પોતાનો સમય છે. પ્રમાણસમય દેશ દ્વારા એક પસંદ કરેલી મધ્યરેખા પરથી નક્કી થતો, આખા દેશમાં સરખો વપરાતો સમય છે (દા.ત. ભારતમાં IST).
પ્રશ્ન 3: નકશામાં રૂઢ સંજ્ઞાઓ અને રંગોની જરૂર કેમ પડે છે?
નકશામાં જગ્યા ઓછી હોય છે, બધી વસ્તુઓના ચિત્રો દોરી શકાય નહીં. સંજ્ઞાઓ અને રંગોથી ઓછી જગ્યામાં ઘણી માહિતી સરળતાથી સમજાય તેવી રીતે બતાવી શકાય છે.
પ્રશ્ન 4: દિલ્હી અને બેંગલુરુ (બંને લગભગ 77° પૂ.) ના સ્થાનિક સમયમાં કેટલો તફાવત?
કોઈ તફાવત નહીં. રેખાંશ સરખા હોય તો સ્થાનિક સમય પણ સરખો હોય.
પ્રશ્ન 5: પોરબંદર અને તિનસુકિયા વચ્ચે સમયનો તફાવત કેમ?
તિનસુકિયા પોરબંદરની પૂર્વમાં છે. પાઠ્યપુસ્તકના અંદાજે બંને વચ્ચે લગભગ 30° રેખાંશનો ફેર છે, એટલે લગભગ 2 કલાકનો તફાવત. પૂર્વમાં સૂર્ય વહેલો ઉગે અને આથમે, તેથી આસામમાં અંધારું થઈ જાય ત્યારે પોરબંદરમાં અજવાળું હોય.
પ્રશ્ન 6: સાચું કે ખોટું?
• બધી સમાંતર રેખાઓની લંબાઈ સરખી → ખોટું (ધ્રુવો તરફ નાની થાય)
• રેખાંશની લંબાઈ વિષુવવૃત્તથી અડધી → સાચું (અર્ધવર્તુળ)
• દક્ષિણ ધ્રુવ 90° દ. અક્ષાંશ → સાચું
• આસામમાં સ્થાનિક સમય = IST → ખોટું (આસામ વધુ પૂર્વમાં, સમય આગળ)
• ટાઇમ ઝોનની રેખાઓ રેખાંશ જેવી સીધી → ખોટું (સરહદો અનુસરે છે)
• વિષુવવૃત્ત એક અક્ષાંશવૃત્ત છે → સાચું (0° અક્ષાંશ)

10 🧠 યાદ રાખવાની યુક્તિઓ

  • અક્ષાંશ = આડી રેખાઓ, રેખાંશ = ઊભી રેખાઓ.
  • 15° = 1 કલાક, 1° = 4 મિનિટ.
  • પૂર્વ = સમય વધે (+), પશ્ચિમ = સમય ઘટે (−).
  • ગ્રિનિચ = 0° રેખાંશ, વિષુવવૃત્ત = 0° અક્ષાંશ.
  • IST = GMT + 5:30.
  • 180° રેખાંશ સાથે "પૂ." કે "પ." લખાતું નથી.

11 🚫 પરીક્ષામાં થતી સામાન્ય ભૂલો

❌ અક્ષાંશ અને રેખાંશ ઉલટાવી દેવા.
❌ પૂર્વ તરફ સમય ઘટાડી દેવો (ખરેખર આગળ હોય).
❌ દિનાંતર રેખા ઓળંગતાં તારીખ ઉલટી લખવી.
❌ પ્રમાણમાપની ગણતરીમાં એકમ (સેમી, મીટર, કિમી) ભૂલી જવું.

નોંધ: આ નોટ્સ અભ્યાસની સરળતા માટે પાઠ્યપુસ્તકના આધારે બનાવેલ છે. વધુ વિગત માટે મૂળ પાઠ્યપુસ્તક અવશ્ય વાંચો.

📝 ટેસ્ટ આપવા માટે અહીં ક્લિક કરો.

સ્રોત અને નોંધ: આ સામગ્રી વિદ્યાર્થીઓની તૈયારી માટે સરળ ભાષામાં તૈયાર કરી છે. પરીક્ષા અંગેની સત્તાવાર માહિતી માટે સંબંધિત બોર્ડ/શિક્ષણ વિભાગની વેબસાઇટ અને પાઠ્યપુસ્તક જુઓ.

કોઈ ભૂલ જણાય તો અમને જણાવો.  |  Disclaimer

No comments:

Post a Comment