Saturday, October 17, 2026

ધોરણ 10 વિજ્ઞાન પ્રકરણ 2: ઍસિડ, બેઇઝ અને ક્ષાર – સરળ નોટ્સ

ધોરણ 10 વિજ્ઞાન પ્રકરણ 2: ઍસિડ, બેઇઝ અને ક્ષાર

ઍસિડ, બેઇઝ અને ક્ષારને લિટમસ જેવા સૂચકોથી કેવી રીતે ઓળખાય છે અને તેમના ગુણધર્મો શું છે તે આ પ્રકરણમાં સરળ ઉદાહરણો સાથે સમજાવ્યું છે.

ઍસિડ, બેઇઝ અને ક્ષાર
વિજ્ઞાન · ધોરણ 10 · પ્રકરણ 2

ઍસિડ, બેઇઝ અને ક્ષાર

Acids, Bases and Salts
pH 1714

2.1 ઍસિડ અને બેઇઝના ગુણધર્મો

Chemical Properties of Acids and Bases

મૂળભૂત બાબતો

  • ખોરાકનો ખાટો સ્વાદ ઍસિડ ને કારણે અને તૂરો સ્વાદ બેઇઝ ને કારણે હોય છે.
  • ઍસિડ સ્વાદે ખાટા હોય છે અને ભૂરા લિટમસને લાલ કરે છે.
  • બેઇઝ સ્વાદે તૂરા (કડવા) અને સ્પર્શે સાબુ જેવા ચીકણા હોય છે, તે લાલ લિટમસને ભૂરો કરે છે.
  • લિટમસ એ કુદરતી સૂચક છે (લાઇકેન છોડમાંથી મેળવાય છે, તટસ્થ હોય ત્યારે જાંબુડિયો). હળદર પણ કુદરતી સૂચક છે: બેઝિક સાબુ લાગતાં કઢીનો ડાઘ લાલાશ પડતો કથ્થાઈ થાય છે.
  • કૃત્રિમ સૂચકો: ફિનોલ્ફથેલીન, મિથાઇલ ઑરેન્જ.
  • ઘ્રાણેન્દ્રિય સૂચકો (Olfactory): જેની વાસ ઍસિડ/બેઇઝમાં બદલાય છે, જેમ કે ડુંગળી, વેનિલા અર્ક, લવિંગનું તેલ.

સૂચકોના રંગ (પ્રવૃત્તિ 2.1, કોષ્ટક 2.1)

સૂચકઍસિડમાંબેઇઝમાં
લાલ લિટમસલાલ જ રહે (ફેરફાર નહીં)ભૂરો
ભૂરું લિટમસલાલભૂરું જ રહે
ફિનોલ્ફથેલીનરંગવિહીનગુલાબી
મિથાઇલ ઑરેન્જલાલપીળો
નોંધ: પ્રવૃત્તિ 2.1 માં HCl, H2SO4, HNO3, CH3COOH ઍસિડ છે. NaOH, Ca(OH)2, KOH, Mg(OH)2, NH4OH બેઇઝ છે.
પ્રવૃત્તિ 2.2 · ઘ્રાણેન્દ્રિય સૂચક
  1. સમારેલી ડુંગળી પ્લાસ્ટિકની થેલીમાં કપડાની પટ્ટીઓ સાથે આખી રાત ફ્રિજમાં રાખો.
  2. એક પટ્ટી પર મંદ HCl અને બીજી પર મંદ NaOH ના થોડાં ટીપાં મૂકો, વાસ તપાસો.
  3. પટ્ટીઓને પાણીથી ધોઈ ફરી વાસ તપાસો.
  4. મંદ HCl અને મંદ NaOH સાથે વેનિલા અર્ક તથા લવિંગનું તેલ ચકાસો.
અવલોકન: ડુંગળી અને વેનિલા ની વાસ બેઇઝમાં જતી રહે છે, ઍસિડમાં રહે છે, એટલે તે ઘ્રાણેન્દ્રિય સૂચક તરીકે વપરાય. લવિંગ ની વાસ બેઇઝ અને ઍસિડ બંનેમાં બદલાતી નથી, એટલે તે સૂચક તરીકે ન વપરાય.
લાલ લિટમસ ભૂરું લિટમસ બેઇઝમાં → ભૂરું ઍસિડમાં → લાલ
લિટમસ કસોટી, યાદ રાખવાની રીત

2.1.2 – 2.1.3 ધાતુ અને કાર્બોનેટ સાથે પ્રક્રિયા

Reaction with Metals and Carbonates
પ્રવૃત્તિ 2.3 · ઍસિડ + ઝિંક
ચેતવણી: શિક્ષકની મદદ જરૂરી.
  1. કસનળીમાં આશરે 5 mL મંદ H2SO4 લો, તેમાં દાણાદાર ઝિંકના થોડા દાણા ઉમેરો.
  2. ઝિંક પર પરપોટા દેખાય છે. ઉત્પન્ન વાયુને સાબુના દ્રાવણમાંથી પસાર કરો.
  3. વાયુ ભરેલા સાબુના પરપોટા પાસે સળગતી મીણબત્તી લઈ જાઓ.
  4. HCl, HNO3, CH3COOH સાથે પણ પુનરાવર્તન કરો.
અવલોકન: સાબુના પરપોટા વાયુથી ભરાય છે (પરપોટા ઉદ્ભવે છે) અને સળગતી મીણબત્તી પાસે ‘પોપ’ અવાજ સાથે વાયુ બળે છે. આ હાઇડ્રોજન (H2) છે.
વિમોચન નળી સ્ટૅન્ડ કસનળી ઝિંક + ઍસિડ H2 સાબુ-પરપોટા સાબુનું દ્રાવણ ધડાકો
આકૃતિ 2.1 · ઝિંક + મંદ H2SO4, H2 ની ચકાસણી
ઍસિડ + ધાતુ → ક્ષાર + હાઇડ્રોજન વાયુ
સામાન્ય સ્વરૂપ
Zn + H2SO4 → ZnSO4 + H2
ઝિંક સલ્ફેટ બને
Zn + 2HCl → ZnCl2 + H2
2NaOH(aq) + Zn(s) → Na2ZnO2(s) + H2(g)
(પ્રવૃત્તિ 2.4)
બેઇઝ + ધાતુ (સોડિયમ ઝિંકેટ). બધી ધાતુઓ સાથે આવી પ્રક્રિયા શક્ય નથી.
પ્રવૃત્તિ 2.5 · ઍસિડ + કાર્બોનેટ
  1. કસનળી A માં 0.5 g Na2CO3 અને કસનળી B માં 0.5 g NaHCO3 લો.
  2. બંનેમાં આશરે 2 mL મંદ HCl ઉમેરો, ઊભરા આવે છે.
  3. વાયુને ચૂનાના પાણી [Ca(OH)2] માંથી પસાર કરો.
અવલોકન: ચૂનાનું પાણી દૂધિયું થાય છે, કારણ કે વાયુ CO2 છે અને સફેદ CaCO3 નો અવક્ષેપ બને છે.
A ચૂનાનું પાણી દૂધિયું બને Na2CO3 + HCl CO2 વાયુ સ્ટૅન્ડ
આકૃતિ 2.2 · CO2 ચૂનાના પાણીને દૂધિયું કરે
Na2CO3(s) + 2HCl(aq) → 2NaCl(aq) + H2O(l) + CO2(g)
કસનળી A
NaHCO3(s) + HCl(aq) → NaCl(aq) + H2O(l) + CO2(g)
કસનળી B
Ca(OH)2(aq) + CO2(g) → CaCO3(s) + H2O(l)
ચૂનાનું પાણી + CO2 → સફેદ અવક્ષેપ
CaCO3(s) + H2O(l) + CO2(g) → Ca(HCO3)2(aq)
CO2 વધુ પસાર કરતાં અવક્ષેપ પાણીમાં દ્રાવ્ય થાય છે.

યાદ રાખો

ચૂનાનો પથ્થર, ચૉક અને આરસપહાણ કૅલ્શિયમ કાર્બોનેટનાં રૂપો છે.

ધાતુ કાર્બોનેટ / ધાતુ હાઇડ્રોજનકાર્બોનેટ + ઍસિડ → ક્ષાર + CO2 + H2O

2.1.4 – 2.1.6 ઍસિડ-બેઇઝ અને ઑક્સાઇડ

Neutralisation · Metallic and Non-metallic Oxides
પ્રવૃત્તિ 2.6 · તટસ્થીકરણ
  1. કસનળીમાં 2 mL મંદ NaOH લો, ફિનોલ્ફથેલીનનાં 2 ટીપાં ઉમેરો: દ્રાવણ ગુલાબી થાય છે.
  2. ટીપે-ટીપે મંદ HCl ઉમેરો: ગુલાબી રંગ ઊડી જાય છે (ઍસિડે બેઇઝની અસર નાબૂદ કરી).
  3. ફરી થોડાં ટીપાં NaOH ઉમેરો: ગુલાબી રંગ પાછો દેખાય છે (બેઇઝે ઍસિડની અસર નાબૂદ કરી).
NaOH(aq) + HCl(aq) → NaCl(aq) + H2O(l)
બેઇઝ + ઍસિડ → ક્ષાર + પાણી
આ પ્રક્રિયાને તટસ્થીકરણ (Neutralisation) પ્રક્રિયા કહે છે.
પ્રવૃત્તિ 2.7 · ધાત્વીય ઑક્સાઇડ + ઍસિડ
  1. બીકરમાં થોડું કૉપર ઑક્સાઇડ (કાળું) લો.
  2. હલાવતાં ધીમે ધીમે મંદ HCl ઉમેરો.
અવલોકન: કૉપર ઑક્સાઇડ ઓગળી જાય છે અને દ્રાવણ વાદળી-લીલું બને છે (કૉપર(II) ક્લોરાઇડ બનવાથી).
CuCl2 (વાદળી-લીલું) બીકર મંદ HCl
CuO + HCl → CuCl2 + H2O
CuO + 2HCl → CuCl2 + H2O
સમતોલિત સમીકરણ
ધાત્વીય ઑક્સાઇડ + ઍસિડ → ક્ષાર + પાણી
Ca(OH)2 + CO2 → CaCO3 + H2O
બેઇઝ + અધાત્વીય ઑક્સાઇડ → ક્ષાર + પાણી

યાદ રાખો

  • બેઇઝ ઍસિડ સાથે પ્રક્રિયા કરી ક્ષાર અને પાણી આપે છે. ધાત્વીય ઑક્સાઇડ પણ આમ જ કરે છે, તેથી ધાત્વીય ઑક્સાઇડ સ્વભાવે બેઝિક છે.
  • અધાત્વીય ઑક્સાઇડ (જેમ કે CO2) બેઇઝ સાથે પ્રક્રિયા કરી ક્ષાર અને પાણી આપે છે, તેથી અધાત્વીય ઑક્સાઇડ સ્વભાવે ઍસિડિક છે.

2.2 બધા ઍસિડ અને બેઇઝમાં શું સમાન છે?

What do All Acids and All Bases Have in Common?
પ્રવૃત્તિ 2.8 · વિદ્યુતવહન
  1. બૂચમાં બે ખીલી લગાવી 100 mL બીકરમાં મૂકો, 6 V ના વીજકોષ, બલ્બ અને સ્વિચ સાથે જોડો.
  2. બીકરમાં મંદ HCl ઉમેરી વીજપ્રવાહ પસાર કરો. પછી મંદ H2SO4 સાથે કરો.
  3. ગ્લુકોઝ અને આલ્કોહોલના દ્રાવણ સાથે પુનરાવર્તન કરો.
અવલોકન: ઍસિડમાં બલ્બ પ્રકાશે છે (વિદ્યુતનું વહન). ગ્લુકોઝ અને આલ્કોહોલમાં બલ્બ પ્રકાશતો નથી, કારણ કે તે આયન આપતા નથી.
6 V વીજકોષ બલ્બ ખીલી મંદ HCl રબરનો બૂચ
આકૃતિ 2.3 · ઍસિડનું જલીય દ્રાવણ વિદ્યુતનું વહન કરે છે

યાદ રાખો

  • ઍસિડમાં ધનાયન H+ હોય છે અને ઋણાયન: HCl માં Cl−, HNO3 માં NO3−, H2SO4 માં SO42−, CH3COOH માં CH3COO−.
  • વિદ્યુતનું વહન આયનો દ્વારા થાય છે. ઍસિડના ગુણધર્મ H+(aq) ને કારણે છે.
  • ગ્લુકોઝ અને આલ્કોહોલમાં હાઇડ્રોજન છે, પણ તે H+ આયન આપતા નથી, એટલે ઍસિડ નથી.
પ્રવૃત્તિ 2.9 · શુષ્ક HCl વાયુ
  1. કસનળીમાં 1 g ઘન NaCl લો, તેમાં સાંદ્ર H2SO4 ઉમેરો. HCl વાયુ નીકળે છે.
  2. વાયુને (કૅલ્શિયમ ક્લોરાઇડની રક્ષકનળીમાંથી) સૂકા અને ભીના ભૂરા લિટમસ પેપર પર પસાર કરો.
અવલોકન: સૂકા લિટમસ પેપરના રંગમાં ફેરફાર થતો નથી. ભીનું લિટમસ પેપર લાલ થાય છે.

નિષ્કર્ષ: શુષ્ક HCl વાયુ ઍસિડિક નથી, કારણ કે તેમાં H+ આયન નથી. પાણીની હાજરીમાં જ HCl, H+ આયન આપે છે.

સૂકું ભૂરું પેપર→ ફેરફાર નહીં ભીનું ભૂરું પેપર→ લાલ HCl + H2O → H3O+ + Cl−
શુષ્ક HCl માં H+ નથી
HCl + H2O → H3O+ + Cl−
H+ આયન એકલો અસ્તિત્વ ધરાવતો નથી. તે પાણી સાથે જોડાઈને હાઇડ્રોનિયમ આયન (H3O+) બને છે.
H+ + H2O → H3O+
NaOH(s) H2O→ Na+(aq) + OH−(aq)
KOH(s) H2O→ K+(aq) + OH−(aq)
Mg(OH)2(s) H2O→ Mg2+(aq) + 2OH−(aq)
H+(aq) + OH−(aq) → H2O(l)
તટસ્થીકરણનું આયનીય સ્વરૂપ

બેઇઝ અને આલ્કલી

  • બેઇઝ પાણીમાં હાઇડ્રૉક્સાઇડ આયન (OH−) ઉત્પન્ન કરે છે.
  • પાણીમાં દ્રાવ્ય બેઇઝને આલ્કલી કહે છે. બધા બેઇઝ પાણીમાં દ્રાવ્ય થતા નથી, પણ દરેક આલ્કલી બેઇઝ છે.
  • આલ્કલી સ્પર્શે સાબુ જેવા ચીકણા અને તૂરા હોય છે અને નુકસાનકારક છે, એટલે ચાખવા કે સ્પર્શ કરવા નહીં.
પ્રવૃત્તિ 2.10 · મંદન (Dilution)
સાવધાની: ઍસિડ હંમેશાં પાણીમાં ધીમે-ધીમે ઉમેરવો, પાણી ઍસિડમાં નહીં.
  1. બીકરમાં 10 mL પાણી લો, થોડાં ટીપાં સાંદ્ર H2SO4 ઉમેરી ધીમે ધીમે હલાવો.
  2. બીકરના તળિયાને અડો: ગરમ લાગે છે. આ ઉષ્માક્ષેપક પ્રક્રિયા છે.
  3. NaOH ની ગોળીઓ સાથે પણ આમ જ થાય છે.
કારણ: જો પાણી સાંદ્ર ઍસિડમાં ઉમેરાય, તો ઉત્પન્ન ઉષ્મા મિશ્રણને બહાર ઉછાળી શકે અને દાઝી જવાય. સ્થાનિક ઉષ્માથી કાચનું પાત્ર તૂટી શકે.

મંદન: ઍસિડ/બેઇઝને પાણી સાથે મિશ્ર કરવાથી એકમ કદ દીઠ આયનો (H3O+/OH−) ની સાંદ્રતા ઘટે છે.

આકૃતિ 2.5 · સાંદ્ર ઍસિડ/બેઇઝ માટે ચેતવણી સંકેત

2.3 ઍસિડ અથવા બેઇઝ દ્રાવણો કેટલાં પ્રબળ છે?

How Strong are Acid or Base Solutions? · pH

pH માપક્રમ

  • સાર્વત્રિક સૂચક (Universal Indicator) કેટલાંક સૂચકોનું મિશ્રણ છે, જે H+ ની જુદી-જુદી સાંદ્રતાએ જુદા-જુદા રંગ આપે છે.
  • pH માપક્રમ (0 થી 14) દ્રાવણમાં H+ આયનની સાંદ્રતા માપે છે. p = ‘પોટેન્ઝ’ (જર્મન શબ્દ, અર્થ: શક્તિ).
  • H+ ની સાંદ્રતા વધુ તો pH નું મૂલ્ય ઓછું.
  • તટસ્થ દ્રાવણની pH = 7. 7 થી ઓછી = ઍસિડિક. 7 થી વધુ = બેઝિક (OH− વધે, આલ્કલીની પ્રબળતા વધે).
  • pH ની ચકાસણી સાર્વત્રિક સૂચકથી સંસેચિત (impregnated) pH પેપર વડે કરાય છે.

આકૃતિ 2.7 · સામાન્ય પદાર્થોની pH

01234567891011121314 જઠરરસ(≈1.2) લીંબુનો રસ(≈2.2) શુદ્ધ પાણીરુધિર (7.4) મિલ્ક ઑફમૅગ્નેશિયા (10) NaOH દ્રાવણ(≈14)
pH 0 = ખૂબ ઍસિડિક, 7 = તટસ્થ, 14 = ખૂબ આલ્કલાઇન
pH < 7
ઍસિડિક
pH = 7
તટસ્થ
pH > 7
બેઝિક

પ્રબળ અને નિર્બળ

  • સમાન સાંદ્રતાના HCl અને CH3COOH માં HCl વધુ H+ આપે છે, તેથી પ્રબળ ઍસિડ છે. CH3COOH ઓછા H+ આપે છે, તે નિર્બળ ઍસિડ છે.
  • એ જ રીતે, વધુ OH− આપે તે પ્રબળ બેઇઝ, ઓછા આપે તે નિર્બળ બેઇઝ.

2.3.1 રોજિંદા જીવનમાં pH નું મહત્ત્વ

આપણું શરીર
pH 7.0 થી 7.8 માં કામ કરે છે. સજીવો pH ના મર્યાદિત ફેરફારમાં ટકે.
ઍસિડવર્ષા
વરસાદી પાણીની pH 5.6 થી ઓછી. નદીની pH ઘટતાં જળચર જીવો મુશ્કેલીમાં.
જમીન
છોડને વિકાસ માટે ચોક્કસ pH જોઈએ (પ્રવૃત્તિ 2.12: 2 g માટી + 5 mL પાણી, ગાળીને pH ચકાસો).
પાચનતંત્ર
જઠર HCl ઉત્પન્ન કરે છે. અપચામાં વધારાનું ઍસિડ ઍન્ટાસિડ (મંદ બેઇઝ, જેમ કે મિલ્ક ઑફ મૅગ્નેશિયા) તટસ્થ કરે.
દાંતનો સડો
મોઢાની pH 5.5 થી ઓછી થાય ત્યારે દાંતના ઇનેમલ (કૅલ્શિયમ ફોસ્ફેટ) નું ક્ષયન થાય. બેઝિક ટૂથપેસ્ટ ઍસિડ તટસ્થ કરે.
આત્મસંરક્ષણ
મધમાખીના ડંખમાં ફૉર્મિક (મિથેનોઇક) ઍસિડ. બેકિંગ સોડા (મંદ બેઇઝ) રાહત આપે. કૌવચના છોડના ડંખમાં પણ મિથેનોઇક ઍસિડ; ડોક છોડનાં પાંદડાં ઘસવાથી રાહત.

કુદરતી ઍસિડ (કોષ્ટક 2.3)

સ્રોતઍસિડસ્રોતઍસિડ
વિનેગરઍસિટિક ઍસિડખાટું દૂધ (દહીં)લેક્ટિક ઍસિડ
સંતરુંસાઇટ્રિક ઍસિડલીંબુસાઇટ્રિક ઍસિડ
આંબલીટાર્ટરિક ઍસિડકીડીનો ડંખમિથેનોઇક ઍસિડ
ટામેટુંઑક્ઝેલિક ઍસિડકૌવચનો ડંખમિથેનોઇક ઍસિડ
શું તમે જાણો છો? શુક્ર ગ્રહનું વાતાવરણ સલ્ફ્યુરિક ઍસિડના સફેદ અને પીળાશ પડતા જાડા વાદળોનું બનેલું છે.

2.4 ક્ષાર વિશે વધુ જાણકારી

More About Salts

ક્ષાર-પરિવાર અને pH

  • એક સમાન ધન અથવા ઋણ મૂલક ધરાવતા ક્ષારો એક જ પરિવાર ના કહેવાય. NaCl અને Na2SO4 સોડિયમ ક્ષાર-પરિવારના છે. NaCl અને KCl ક્લોરાઇડ ક્ષાર-પરિવારના છે.
  • પ્રબળ ઍસિડ + પ્રબળ બેઇઝ → તટસ્થ ક્ષાર (pH = 7).
  • પ્રબળ ઍસિડ + નિર્બળ બેઇઝ → ઍસિડિક ક્ષાર (pH < 7).
  • પ્રબળ બેઇઝ + નિર્બળ ઍસિડ → બેઝિક ક્ષાર (pH > 7).

સામાન્ય ક્ષારમાંથી મળતાં રસાયણો

દરિયાના પાણીમાંથી સોડિયમ ક્લોરાઇડ (NaCl) અલગ કરાય છે. અશુદ્ધિને કારણે કથ્થાઈ રંગનો ખનીજ ક્ષાર રૉક સોલ્ટ ખોદકામથી મળે છે. મહાત્મા ગાંધીની દાંડીકૂચ NaCl સાથે સંકળાયેલી હતી. NaCl તટસ્થ ક્ષાર છે.

1. સોડિયમ હાઇડ્રૉક્સાઇડ · ક્લોર-આલ્કલી પ્રક્રમ

NaCl ના જલીય દ્રાવણ (ક્ષારીય જળ, Brine) માંથી વિદ્યુત પસાર કરતાં NaOH બને છે. ક્લોર (Cl2) અને આલ્કલી (NaOH) બનતા હોવાથી આ નામ.

2NaCl(aq) + 2H2O(l) → 2NaOH(aq) + Cl2(g) + H2(g)
ઍનોડ (+) પર Cl2 વાયુ, કૅથોડ (−) પર H2 વાયુ અને કૅથોડ પાસે NaOH દ્રાવણ બને છે.
ઍનોડ (+)કૅથોડ (−) Cl2H2 દરિયાનું ક્ષારીય પાણી(Brine, NaCl) NaOH ધરાવતુંક્ષારીય જળ છિદ્રાળુ પડદો Cl2: જળોપચાર, PVC,જંતુનાશક, CFC H2: બળતણ, માર્ગેરિન,ખાતર (એમોનિયા) NaOH: સાબુ, કાગળ, રેસા
આકૃતિ 2.8 · ક્લોર-આલ્કલી પ્રક્રમ

2. વિરંજન પાઉડર (Bleaching Powder)

Ca(OH)2 + Cl2 → CaOCl2 + H2O
ફોડેલા ચૂના પર ક્લોરિન વાયુની પ્રક્રિયા. સૂત્ર CaOCl2 (વાસ્તવિક બંધારણ જટિલ છે). રાસાયણિક નામ: કૅલ્શિયમ ઑક્સિક્લોરાઇડ.

ઉપયોગો:

  • ટેક્સ્ટાઇલ ઉદ્યોગમાં સુતરાઉ અને લિનનના તથા કાગળ ઉદ્યોગમાં લાકડાના માવાના વિરંજન માટે, લોન્ડ્રીમાં ધોયેલા કપડાંના વિરંજન માટે.
  • અનેક રાસાયણિક ઉદ્યોગોમાં ઑક્સિડેશનકર્તા તરીકે.
  • પીવાના પાણીને જંતુમુક્ત કરવા માટે.

3. બેકિંગ સોડા (NaHCO3)

NaCl + H2O + CO2 + NH3 → NH4Cl + NaHCO3
બનાવવાની રીત (મંદ બિનક્ષારણીય બેઝિક ક્ષાર)
2NaHCO3 ઉષ્મા→ Na2CO3 + H2O + CO2
ગરમ કરતાં વિઘટન: સોડિયમ કાર્બોનેટ બને
NaHCO3 + H+ → CO2 + H2O + ઍસિડનો સોડિયમ ક્ષાર
બેકિંગ પાઉડર (બેકિંગ સોડા + ટાર્ટરિક ઍસિડ): CO2 થી પાઉ/કેક ફૂલે અને નરમ બને

ઉપયોગો: ક્રિસ્પી પકોડા અને ઝડપી રસોઈ, બેકિંગ પાઉડર, ઍન્ટાસિડ (પેટનું વધારાનું ઍસિડ તટસ્થ), સોડા-ઍસિડ અગ્નિશામકો.

4. વૉશિંગ સોડા (Na2CO3·10H2O)

Na2CO3 + 10H2O → Na2CO3·10H2O
સોડિયમ કાર્બોનેટનું પુનઃસ્ફટિકીકરણ. બેઝિક ક્ષાર.

ઉપયોગો: કાચ, સાબુ અને કાગળ ઉદ્યોગમાં; બોરેક્સ જેવા સોડિયમ સંયોજનો બનાવવામાં; ઘરોમાં સફાઈ માટે; પાણીની સ્થાયી કઠિનતા દૂર કરવા.

પ્રવૃત્તિ 2.15 · સ્ફટિક જળ
  1. શુષ્ક કસનળીમાં કૉપર સલ્ફેટના ભૂરા સ્ફટિકોને ગરમ કરો.
  2. ગરમ કર્યા બાદ કસનળીમાં પાણીનાં ટીપાં દેખાય છે અને સ્ફટિક સફેદ બને છે.
  3. ઠંડા થયેલા નમૂના પર પાણીના 2-3 ટીપાં ઉમેરો: ભૂરો રંગ પાછો આવે છે.
સમજૂતી: સ્ફટિકમાં રહેલા પાણીને સ્ફટિક જળ (water of crystallisation) કહે છે. તે ક્ષારના એક એકમ સૂત્રમાં પાણીના અણુઓની ચોક્કસ સંખ્યા છે. જળયુક્ત કૉપર સલ્ફેટ CuSO4·5H2O. જિપ્સમ CaSO4·2H2O. વૉશિંગ સોડા Na2CO3·10H2O જળયુક્ત છે, છતાં સ્પર્શે ભીનો લાગતો નથી.
ઉત્ક્લન નળી પાણીનાં ટીપાં CuSO4·5H2O સ્ફટિક બર્નર
આકૃતિ 2.9 · સ્ફટિકીકરણનું પાણી દૂર કરવું

પ્લાસ્ટર ઑફ પેરિસ (CaSO4·½H2O)

જિપ્સમને 373 K તાપમાને ગરમ કરતાં તે સ્ફટિક જળ ગુમાવી કૅલ્શિયમ સલ્ફેટ હેમી હાઇડ્રેટ બને છે. તે સફેદ પાઉડર છે અને પાણી સાથે મિશ્ર કરતાં ફરી સખત ઘન જિપ્સમ બને છે.

CaSO4·½H2O + 1½H2O → CaSO4·2H2O
પ્લાસ્ટર ઑફ પેરિસ + પાણી → જિપ્સમ

ઉપયોગો: ભાંગી ગયેલા હાડકાંને યોગ્ય સ્થિતિમાં રાખવા પ્લાસ્ટર, રમકડાં, સજાવટની સામગ્રી અને સપાટીને લીસી બનાવવા.

નોંધ: પ્લાસ્ટર ઑફ પેરિસ ભેજમુક્ત પાત્રમાં સંગ્રહવો, નહિતર ભેજથી જિપ્સમ બનીને સખત થઈ જાય.

ક્ષારનાં સૂત્રો (પ્રવૃત્તિ 2.13)

ક્ષારસૂત્રક્ષારસૂત્ર
પોટેશિયમ સલ્ફેટK2SO4સોડિયમ ક્લોરાઇડNaCl
સોડિયમ સલ્ફેટNa2SO4સોડિયમ નાઇટ્રેટNaNO3
કૅલ્શિયમ સલ્ફેટCaSO4સોડિયમ કાર્બોનેટNa2CO3
મૅગ્નેશિયમ સલ્ફેટMgSO4એમોનિયમ ક્લોરાઇડNH4Cl
કૉપર સલ્ફેટCuSO4

પ્રશ્નો અને સ્વાધ્યાય

પાઠ્યપુસ્તકના બધા પ્રશ્નો · જવાબ જોવા ટૅપ કરો
પ્ર.1 (પાના 18): ત્રણ કસનળી, એક નિસ્યંદિત પાણી, બે ઍસિડિક/બેઝિક. ફક્ત લાલ લિટમસથી ઓળખ કેવી રીતે?

ત્રણેયમાં લાલ લિટમસ બોળો. જેમાં લાલ લિટમસ ભૂરું થાય તે બેઝિક દ્રાવણ. હવે એ ભૂરા થયેલા લિટમસને બાકીની બે કસનળીમાં બોળો. જેમાં ભૂરું લિટમસ લાલ થાય તે ઍસિડિક દ્રાવણ અને જેમાં કોઈ ફેરફાર ન થાય તે નિસ્યંદિત પાણી.

પ્ર.1 (પાના 21): દહીં અને ખાટા પદાર્થો પિત્તળ/તાંબાનાં વાસણોમાં શા માટે ન રાખવા?

ખાટા પદાર્થોમાંના ઍસિડ તાંબા/પિત્તળ સાથે પ્રક્રિયા કરી ઝેરી ક્ષાર બનાવે છે, જે ખોરાકને બગાડે અને આરોગ્ય માટે હાનિકારક છે. વાસણ પણ ખવાય છે.

પ્ર.2 (પાના 21): ધાતુ + ઍસિડ થી કયો વાયુ મુક્ત થાય? કસોટી?

હાઇડ્રોજન (H2) વાયુ. ઉદા.:

Zn + H2SO4 → ZnSO4 + H2

કસોટી: વાયુને સળગતી મીણબત્તી પાસે લઈ જતાં તે ‘પોપ’ અવાજ સાથે બળે છે.

પ્ર.3 (પાના 21): સંયોજન A + મંદ HCl → ઊભરા, વાયુ મીણબત્તી ઓલવે. એક સંયોજન કૅલ્શિયમ ક્લોરાઇડ છે. સમીકરણ?

A = કૅલ્શિયમ કાર્બોનેટ (CaCO3), વાયુ = CO2.

CaCO3 + 2HCl → CaCl2 + H2O + CO2

પ્ર.1 (પાના 25): HCl, HNO3 ના દ્રાવણમાં ઍસિડિક લક્ષણો કેમ, આલ્કોહોલ-ગ્લુકોઝ માં કેમ નહીં?

HCl અને HNO3 પાણીમાં H+ આયન આપે છે. આલ્કોહોલ અને ગ્લુકોઝ H+ આયન આપતા નથી (હાઇડ્રોજન હોવા છતાં).

પ્ર.2: ઍસિડનું જલીય દ્રાવણ વિદ્યુતનું વહન કેમ કરે છે?

કારણ કે તેમાં આયનો (H+ અને ઋણાયન) હોય છે, અને વિદ્યુતનું વહન આયનો દ્વારા થાય છે.

પ્ર.3: શુષ્ક HCl વાયુ શુષ્ક લિટમસનો રંગ કેમ બદલતો નથી?

શુષ્ક HCl માં પાણી નથી, તેથી H+ આયન બનતો નથી. H+ ની હાજરી વિના ઍસિડિક વર્તન ન થાય.

પ્ર.4: ઍસિડ મંદ કરતી વખતે ઍસિડ પાણીમાં કે પાણી ઍસિડમાં?

ઍસિડને પાણીમાં ધીમે-ધીમે ઉમેરવો અને સતત હલાવવું. નહિતર ઉત્પન્ન ઉષ્માથી મિશ્રણ બહાર ઊછળી દાઝી શકાય અને કાચ તૂટી શકે.

પ્ર.5: ઍસિડ મંદ કરતાં H3O+ ની સાંદ્રતાને શી અસર?

એકમ કદ દીઠ H3O+ ની સાંદ્રતા ઘટે છે.

પ્ર.6: NaOH ના દ્રાવણમાં વધુ બેઇઝ ઓગાળતાં OH− ની સાંદ્રતાને શી અસર?

OH− ની સાંદ્રતા વધે છે.

પ્ર.1 (પાના 28): A ની pH 6, B ની pH 8. કયામાં H+ વધુ? ઍસિડિક કયું?

દ્રાવણ A માં H+ ની સાંદ્રતા વધુ છે (ઓછી pH). A ઍસિડિક અને B બેઝિક છે.

પ્ર.2: H+(aq) ની સાંદ્રતાની દ્રાવણના સ્વભાવ પર અસર?

H+ ની સાંદ્રતા વધે તો દ્રાવણ વધુ ઍસિડિક (pH ઓછી) અને ઘટે તો ઓછું ઍસિડિક / વધુ બેઝિક.

પ્ર.3: બેઝિક દ્રાવણોમાં H+(aq) હોય? તો બેઝિક કેમ?

હા, બેઝિક દ્રાવણમાં પણ H+ હોય છે, પરંતુ OH− ની સાંદ્રતા H+ કરતાં વધુ હોય છે, તેથી તે બેઝિક છે.

પ્ર.4: ખેડૂત ઍસિડિક માટીમાં કયું વાપરશે: કળીચૂનો, ફોડેલો ચૂનો કે ચૉક?

ઍસિડિક માટીને તટસ્થ કરવા બેઝિક પદાર્થ વપરાય. ચૉક (CaCO3) સૌથી મંદ બેઇઝ છે, એટલે સલામત. ફોડેલો ચૂનો Ca(OH)2 અને કળીચૂનો CaO વધુ પ્રબળ છે (ઝડપી, પણ વધારે પડે તો નુકસાન).

પ્ર.1 (પાના 32): CaOCl2 નું સામાન્ય નામ?

વિરંજન પાઉડર (Bleaching Powder).

પ્ર.2: જેની ક્લોરિન સાથેની પ્રક્રિયાથી વિરંજન પાઉડર મળે તે પદાર્થ?

ફોડેલો ચૂનો, Ca(OH)2.

પ્ર.3: સખત પાણીને નરમ બનાવતું સોડિયમ સંયોજન?

વૉશિંગ સોડા (સોડિયમ કાર્બોનેટ, Na2CO3·10H2O).

પ્ર.4: NaHCO3 ને ગરમ કરતાં શું થાય? સમીકરણ?

સોડિયમ કાર્બોનેટ, પાણી અને CO2 બને છે.

2NaHCO3 ઉષ્મા→ Na2CO3 + H2O + CO2

પ્ર.5: પ્લાસ્ટર ઑફ પેરિસ + પાણી?

CaSO4·½H2O + 1½H2O → CaSO4·2H2O

સ્વાધ્યાય 1: લાલ લિટમસને ભૂરું બનાવતા દ્રાવણની pH લગભગ …

(d) 10 (બેઝિક દ્રાવણની pH 7 થી વધુ).

સ્વાધ્યાય 2: ઈંડાના પીસેલા કવચ સાથે પ્રક્રિયા કરી વાયુ બનાવે, જે ચૂનાના પાણીને દૂધિયું કરે. દ્રાવણ ધરાવે છે …

(b) HCl. કવચ CaCO3 છે, ઍસિડ સાથે CO2 મળે જે ચૂનાનું પાણી દૂધિયું કરે.

સ્વાધ્યાય 3: 10 mL NaOH ને 8 mL HCl વડે તટસ્થ. 20 mL NaOH માટે HCl?

(d) 16 mL. NaOH બમણું (20 mL) તો HCl પણ બમણો (2 × 8 = 16 mL).

સ્વાધ્યાય 4: અપચાના ઉપચાર માટે કઈ દવા?

(c) ઍન્ટાસિડ (પ્રતિઍસિડ).

સ્વાધ્યાય 5: શબ્દ સમીકરણ અને સમતોલિત સમીકરણ

(a) ઝિંક + સલ્ફ્યુરિક ઍસિડ → ઝિંક સલ્ફેટ + હાઇડ્રોજન

Zn + H2SO4 → ZnSO4 + H2

(b) મૅગ્નેશિયમ + હાઇડ્રોક્લોરિક ઍસિડ → મૅગ્નેશિયમ ક્લોરાઇડ + હાઇડ્રોજન

Mg + 2HCl → MgCl2 + H2

(c) ઍલ્યુમિનિયમ + સલ્ફ્યુરિક ઍસિડ → ઍલ્યુમિનિયમ સલ્ફેટ + હાઇડ્રોજન

2Al + 3H2SO4 → Al2(SO4)3 + 3H2

(d) આયર્ન + હાઇડ્રોક્લોરિક ઍસિડ → આયર્ન(II) ક્લોરાઇડ + હાઇડ્રોજન

Fe + 2HCl → FeCl2 + H2

સ્વાધ્યાય 6: ગ્લુકોઝ, આલ્કોહોલ હાઇડ્રોજન ધરાવે પણ ઍસિડ નથી, સાબિત કરવા પ્રવૃત્તિ

આકૃતિ 2.3 નું સાધન બનાવો. બીકરમાં ગ્લુકોઝ (કે આલ્કોહોલ) નું દ્રાવણ લો અને વીજપ્રવાહ પસાર કરો: બલ્બ પ્રકાશતો નથી, એટલે દ્રાવણમાં આયનો નથી અને તે H+ આપતા નથી. HCl ના દ્રાવણમાં બલ્બ પ્રકાશે છે. તેથી ગ્લુકોઝ/આલ્કોહોલ ઍસિડ નથી.

સ્વાધ્યાય 7: નિસ્યંદિત પાણી વીજવહન ન કરે, વરસાદી પાણી કેમ કરે?

નિસ્યંદિત પાણીમાં આયનો નથી. વરસાદી પાણીમાં હવામાંના CO2 વગેરે ઓગળવાથી ઍસિડ બને છે અને H+ જેવા આયનો હોય છે, તેથી વિદ્યુતનું વહન કરે છે.

સ્વાધ્યાય 8: પાણીની ગેરહાજરીમાં ઍસિડ ઍસિડિક વર્તન કેમ ન દર્શાવે?

ઍસિડ પાણીમાં H+ (H3O+) આયન ઉત્પન્ન કરે છે, અને તે જ ઍસિડિક ગુણધર્મો માટે જવાબદાર છે. પાણી વિના H+ આયન બનતો નથી.

સ્વાધ્યાય 9: દ્રાવણ A, B, C, D, E ની pH અનુક્રમે 4, 1, 11, 7, 9

(a) તટસ્થ: D (pH 7) · (b) પ્રબળ બેઝિક: C (pH 11) · (c) પ્રબળ ઍસિડિક: B (pH 1) · (d) નિર્બળ ઍસિડિક: A (pH 4) · (e) નિર્બળ બેઝિક: E (pH 9)

H+ ની સાંદ્રતાના ચડતા ક્રમમાં pH: 11 < 9 < 7 < 4 < 1 (C < E < D < A < B)

સ્વાધ્યાય 10: Mg ની પટ્ટી, A માં HCl અને B માં CH3COOH. કયામાં અતિ તીવ્ર ઊભરા?

કસનળી A (HCl) માં. HCl પ્રબળ ઍસિડ છે, વધુ H+ આપે છે, જ્યારે CH3COOH નિર્બળ ઍસિડ છે.

સ્વાધ્યાય 11: તાજા દૂધની pH 6. દહીંમાં રૂપાંતર થતાં pH?

pH ઘટે (6 થી ઓછી), કારણ કે દહીં બનતાં લેક્ટિક ઍસિડ બને છે અને ઍસિડિક સ્વભાવ વધે છે.

સ્વાધ્યાય 12: દૂધવાળો દૂધમાં બેકિંગ સોડા ઉમેરે છે

(a) બેકિંગ સોડા (NaHCO3) મંદ બેઇઝ છે, તેથી pH 6 થી થોડી બેઝિક તરફ જાય છે.

(b) બેઝિક બનેલા દૂધમાં દહીં બનતું લેક્ટિક ઍસિડ પહેલાં તટસ્થ થાય છે, એટલે ઍસિડિક થતાં અને દહીં બનતાં વધુ સમય લાગે છે.

સ્વાધ્યાય 13: પ્લાસ્ટર ઑફ પેરિસ ભેજમુક્ત પાત્રમાં કેમ?

ભેજ (પાણી) સાથે તે પ્રક્રિયા કરી જિપ્સમ (CaSO4·2H2O) બને છે અને સખત થઈ જાય છે, તેથી ઉપયોગી રહેતો નથી.

સ્વાધ્યાય 14: તટસ્થીકરણ પ્રક્રિયા શું છે? બે ઉદાહરણ

ઍસિડ અને બેઇઝ વચ્ચેની પ્રક્રિયા, જેમાં ક્ષાર અને પાણી બને છે.

NaOH + HCl → NaCl + H2O

KOH + HNO3 → KNO3 + H2O

સ્વાધ્યાય 15: વૉશિંગ સોડા અને બેકિંગ સોડાના બે મહત્ત્વના ઉપયોગો

વૉશિંગ સોડા: (1) કાચ, સાબુ, કાગળ ઉદ્યોગમાં (2) પાણીની સ્થાયી કઠિનતા દૂર કરવા / સફાઈ માટે.

બેકિંગ સોડા: (1) બેકિંગ પાઉડર બનાવવા (પાઉ, કેક ફૂલે) (2) ઍન્ટાસિડ તરીકે અને અગ્નિશામકોમાં.

જૂથ-પ્રવૃત્તિ (I) · તમારો પોતાનો સૂચક બનાવો

  1. ખલ (mortar) માં કંદમૂળ (beetroot) ને લસોટો, પૂરતું પાણી ઉમેરી અર્ક બનાવી ગાળી લો.
  2. ચાર કસનળી A, B, C, D માં અનુક્રમે લીંબુનો રસ, સોડાવૉટર, વિનેગર અને બેકિંગ સોડાનું દ્રાવણ (2 mL) લો.
  3. દરેકમાં કંદમૂળ અર્કનાં 2-3 ટીપાં ઉમેરી રંગફેર નોંધો.
  4. લાલ કોબીજ, પેટૂનિયા, હાઇડ્રાન્જીયા, ગેરાનિયમ ના અર્કથી પણ સૂચક બનાવી શકાય.

જૂથ-પ્રવૃત્તિ (II) · સોડા-ઍસિડ અગ્નિશામક

  1. વૉશ-બૉટલમાં 20 mL NaHCO3 નું દ્રાવણ લો.
  2. મંદ H2SO4 ભરેલી દહનનળીને દોરાથી બૉટલમાં લટકાવો, મોઢું બંધ કરો.
  3. બૉટલ નમાવો, જેથી ઍસિડ NaHCO3 સાથે મિશ્ર થાય. નળીમાંથી વાયુ (CO2) બહાર આવે છે.
  4. તેને સળગતી મીણબત્તી પર લાવો: મીણબત્તી ઓલવાઈ જાય છે.
કારણ: ઍસિડ + ધાતુ હાઇડ્રોજનકાર્બોનેટ → ક્ષાર + CO2 + H2O. CO2 આગને ઓક્સિજનથી અલગ કરે છે.
દોરોદહનનળીમંદ H2SO4NaHCO3 દ્રાવણ વૉશ-બૉટલCO2
આકૃતિ 2.10 · દહનનળી વૉશ-બૉટલમાં

તમે શીખ્યાં કે (સારાંશ)

  • ઍસિડ-બેઇઝ સૂચકો રંગો કે રંગોનું મિશ્રણ છે, જે ઍસિડ અને બેઇઝની હાજરી સૂચવે છે.
  • ઍસિડિક સ્વભાવ દ્રાવણમાં ઉત્પન્ન થતા H+(aq) આયનોને કારણે અને બેઝિક સ્વભાવ OH−(aq) આયનોને કારણે હોય છે.
  • ઍસિડ + ધાતુ → ક્ષાર + H2 વાયુ.
  • બેઇઝ + ધાતુ → હાઇડ્રોજન વાયુ + (ધાતુ અને ઑક્સિજન સાથે જોડાયેલો) ક્ષાર.
  • ઍસિડ + ધાતુ કાર્બોનેટ/હાઇડ્રોજનકાર્બોનેટ → ક્ષાર + CO2 + પાણી.
  • પાણીમાં ઍસિડ-બેઇઝના દ્રાવણો H+ અને OH− આયનો આપે છે, તેથી વિદ્યુતનું વહન કરે છે.
  • pH માપક્રમ (0-14) દ્રાવણમાંના H+ ની સાંદ્રતા માપે છે.
  • તટસ્થ દ્રાવણની pH = 7, ઍસિડિક pH < 7, બેઝિક pH > 7.
  • સજીવોમાં ચયાપચયની પ્રવૃત્તિઓ ઈષ્ટતમ pH સ્તરે થાય છે.
  • સાંદ્ર ઍસિડ કે બેઇઝનું પાણી સાથે મિશ્રણ અત્યંત ઉષ્માક્ષેપક પ્રક્રિયા છે.
  • ઍસિડ અને બેઇઝ એકબીજાને તટસ્થ કરી ક્ષાર અને પાણી બનાવે છે.
  • સ્ફટિકજળ ક્ષારના સ્ફટિકમય સ્વરૂપમાં પ્રત્યેક એકમસૂત્ર દીઠ રાસાયણિક રીતે જોડાયેલા પાણીના અણુઓની નિશ્ચિત સંખ્યા છે.
  • ક્ષારના ઉપયોગો: NaOH, વિરંજન પાઉડર, બેકિંગ સોડા, વૉશિંગ સોડા, પ્લાસ્ટર ઑફ પેરિસ.

ધોરણ 10 · વિજ્ઞાન · પ્રકરણ 2 ના નોટ્સ

સ્રોત અને નોંધ: આ સામગ્રી વિદ્યાર્થીઓની તૈયારી માટે સરળ ભાષામાં તૈયાર કરી છે. પરીક્ષા અંગેની સત્તાવાર માહિતી માટે સંબંધિત બોર્ડ/શિક્ષણ વિભાગની વેબસાઇટ અને પાઠ્યપુસ્તક જુઓ.

કોઈ ભૂલ જણાય તો અમને જણાવો.  |  Disclaimer

No comments:

Post a Comment